TAR6023 - Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası I

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ

TARİH - DR

(2021 - 2022) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası I	TAR6023		3 + 0	7,5	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - DR - Lisansüstü (Yüz yüze)
Amaç	Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası I dersinin temel amacı, öğrencilere Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış farklı el yazısı türlerini (özellikle rika ve divanî) tanıtarak bu belgeleri doğru bir şekilde transkribe etme becerisi kazandırmaktır. Ders kapsamında, devlet arşivlerindeki resmî belgelerin yapısal özellikleri, türleri ve diplomatik kuralları incelenerek belgelerin tarihî birer kaynak olarak nasıl değerlendirileceği üzerinde durulur. Bu süreçte öğrencinin, Osmanlı bürokrasisinin işleyişini ve yazışma dilini kavrayarak birincil kaynaklar üzerinden bağımsız araştırma yapabilecek teknik donanıma ulaşması hedeflenir.
Ders İçeriği	Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası I dersi, öğrencilere Osmanlı arşiv belgelerinin dilsel ve yapısal dünyasına giriş yapmalarını sağlayacak kapsamlı bir teknik eğitim süreci sunar. Dersin başlangıcında Osmanlı Türkçesinin temel gramer yapıları ve imla kuralları hızlıca gözden geçirilerek arşiv metinlerini okumaya yönelik dilsel bir temel oluşturulur. Paleografyanın tanımı, tarihçesi ve Osmanlı yazı kültüründeki yeri üzerinde durularak öğrencinin el yazması metinlere karşı teorik bir bakış açısı kazanması sağlanır. Osmanlı bürokrasisinde kullanılan kalem ve mürekkep türleri ile kağıt çeşitleri gibi maddi kültür unsurları incelenerek belgenin fiziksel yapısı tanıtılır. Rika hattının temel karakteristik özellikleri, harf birleşmeleri ve bu yazı türünde sıkça karşılaşılan ligatürler detaylı bir şekilde analiz edilir. Öğrenciler, matbu metinlerden el yazmasına geçiş sürecinde ilk olarak basit rika örnekleri üzerinde okuma pratikleri gerçekleştirirler. Diplomatika biliminin temel ilkeleri çerçevesinde bir belgenin "form" özellikleri olan davet, rükün, beyan ve dua gibi bölümlerinin işlevleri anlatılır. Padişah tuğralarının gelişimi, bölümleri ve tuğra çekme geleneği görsellerle desteklenerek öğrencilere öğretilir. Arşiv belgelerinde sıkça kullanılan tarihleme sistemleri olan Hicri ve Rumi takvimlerin çevrim yöntemleri ile ay isimlerinin kısaltmaları üzerinde durulur. Resmî yazışmalarda kullanılan lakaplar, rütbeler ve makam isimlerinin terminolojisi belgeler üzerinden örneklendirilir. Ferman ve berat gibi en temel diplomatik türlerin yapısal farklılıkları ile bu belgelerin yazımında kullanılan özel formüller incelenir. Öğrenciler, orijinal arşiv belgelerinin tıpkıbasımları üzerinden kelime kelime transkripsiyon çalışmaları yaparak göz aşinalığı kazanırlar. Divanî yazı türünün genel kuralları ve bu yazının devletin üst düzey yazışmalarındaki sembolik önemi üzerinde durulur. Belge üzerindeki pençe, mühür ve derkenar gibi unsurların yerleşimi ve bu işaretlerin bürokratik hiyerarşideki karşılıkları açıklanır. Tanzimat öncesi ve sonrası bürokratik dilde meydana gelen değişimler ile yazı üsluplarındaki farklılaşmalar kronolojik olarak takip edilir. Şifre yazılar, siyakat yazısının temel mantığı ve muhasebe kayıtlarındaki kullanım alanları hakkında genel bilgilendirme yapılır. Ders boyunca vakfiyeler, arzuhaller ve tahrir defterleri gibi farklı türdeki belgelerin ortak şablonları ve dil kalıpları karşılaştırmalı olarak ele alınır. Öğrencilerin metin okuma hızlarını artırmak amacıyla "siyak-sibak" ilişkisi kurarak eksik veya bozuk yazılmış kelimeleri anlamlandırma teknikleri geliştirilir. Osmanlı arşivlerinin genel yapısı, tasnif sistemleri ve bir araştırmacının arşivde nasıl çalışması gerektiğine dair metodolojik bilgiler paylaşılır. Her hafta farklı bir kurumdan (Bâb-ı Âlî, Dîvân-ı Hümâyun vb.) çıkan belge örnekleri okunarak kurumlar arası yazışma dili farklılıkları gözlemlenir. Metinlerde geçen yer isimlerinin, özel adların ve teknik terimlerin doğru okunması için gerekli olan sözlük ve yardımcı kaynak kullanım becerisi pekiştirilir. Paleografik zorlukların aşılması için noktalama işaretlerinin olmadığı metinlerde cümle yapısını ayrıştırma yöntemleri üzerinde durulur. Dersin son aşamasında öğrenciler, karmaşık ve yoğun el yazısı içeren belgeleri hatasız bir şekilde Latin harflerine aktarma ve belgenin özetini (regest) çıkarma yetkinliğine ulaşırlar. Tüm bu süreç boyunca öğrencinin birincil kaynaklara doğrudan erişim sağlayarak tarihsel olayları belgenin kendi diliyle yorumlama kapasitesi artırılır. Osmanlı idari sisteminin nasıl işlediği, kararların nasıl alındığı ve kağıt üzerine nasıl döküldüğü bizzat belgelerin içerisindeki hiyerarşik yapıdan takip edilir. Yazıdaki estetik unsurlar ile belgenin hukuki geçerliliği arasındaki ilişki incelenerek paleografyanın sadece bir okuma değil, aynı zamanda bir anlama sanatı olduğu vurgulanır. Öğrenciler, dönem sonunda temel düzeydeki her türlü Osmanlı bürokratik belgesini tanımlayabilecek, türünü belirleyebilecek ve içeriğini analiz edebilecek seviyeye getirilir. Bu teknik donanım, öğrencinin ileride yapacağı akademik çalışmalarda arşiv belgelerini özgün birer veri olarak kullanabilmesinin önünü açar. Nihayetinde ders, Osmanlı tarihçiliğinin temel taşı olan arşivcilik bilincini ve belgeye dayalı çalışma disiplinini öğrenciye aşılayarak akademik gelişimi tamamlar.

Hafta	Konu
1	Osmanlı paleografyası ve diplomatikası hakkında genel bilgi verilmesi
2	Osmanlı arşiv evrakında kullanılan yazı tipleri bilgi verilmesi
3	Osmanlı arşiv evrakında kullanılan alâmetler ve mühürler hakkında bilgi verilmesi
4	Ferman nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
5	Berat nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
6	Name-i humâyûn nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
7	Ahidnâme-i humâyûn nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
8	Ara sınav
9	Hatt-ı humâyûn nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
10	İrade-i seniyye nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
11	Buyruldu nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
12	Telhis nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
13	Takrir nedir? Teorik olarak anlatılması ve örnek belge çalışması yapılması
14	Genel değerlendirme

Program Çıktıları
1	Lisansüstü eğitim öğrencisi, olayları değerlendirirken çeşitli tahlil ve tespitler yaparak, tarihi hadiselere daha derinlemesine vakıf olunabileceğini bilir
2	Sosyal bilimlerin sağladığı modern araştırma yöntemlerini uygulayarak çeşitli alanlarda özgün araştırmalar yapabilir. Bu araştırmalarında ana kaynaklara ulaşıp bunların sağladığı bilgileri değerlendirebilir
3	Alanıyla ilgili yapılmış herhangi bir araştırmanın özgün ve bilimsel yeterlilikte bir çalışma olup olmadığı tayin edebilir .
4	Tarih disiplini ile ilgili konularda uzman ya da bilgisi olmayan dinleyicileri bilgilendirir, onlara elde ettiği bulgularla ilgili düşüncelerini açık bir biçimde yazılı ve sözlü olarak ifade eder
5	Sosyal bilimlerin sağladığı metodolojik ve kuramsal imkanları kullanarak tetkik, tahlil ve teşhis yapabilme yeteneğine sahiptir
6	Sahasıyla ilgili çalışmaları yetkin bir şekilde ve inisiyatif kullanarak yapabilir.
7	Araştırmaları esnasında karşılaşabileceği engelleri nasıl aşacağını bilir ve çözümleri uygular.
8	Çalışmaları sırasında bilimsel ahlaki değerleri bir an olsun unutmadan bunlara sadık kalır
9	Tarihçinin sürekli çalışması ve sahasıyla ilgili yayınları takip etmesi gerektiğini bilir. Bunları takip ederken, yeni gelişmelerden ve varılan bilimsel sonuçlardan haberdar olur
10	Çalışmalarının sonuçlarının sadece meslektaşlarına değil, çeşitli toplumsal kesimlere de ulaşmasını sağlar
11	Ülkenin kültürel, medeni ve milli varlığının gelişmesi için bu sonuçları azami ölçüde kullanır
12	Bir sosyal bilimci olduğunun farkında olarak toplumla bağlarını hem mesleki hem de insani anlamda güçlü tutar
13	Kaynak dillerini bilir. Tarih alanında yapılmış güncel araştırmaları takip ederek yeterli düzeyde anlayabilir ve meslektaşları ile iletişim kurabilecek düzeyde yabancı dil bilgisine sahip olmayı amaç edinir
14	Tarih metodolojisini kullanarak eleştirel düşünme, yaratıcı düşünme, yorumlama ve sentez yapma becerilerine sahiptir ve alanıyla ilgili çalışmaları bağımsız veya ortak çalışma olarak yürütebilir

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11	PÇ 12	PÇ 13	PÇ 14
Osmanlı arşiv evrakı yazı tipleri, okunması ve türleri hakkında bilgi sahibi olur	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Ortalama Değer	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/312652