TAR413 - Arşiv Vesikaları I

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Arşiv Vesikaları I	TAR413	7	3 + 0	5,0	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze.)
Amaç	Arşiv Vesikaları I dersinin amacı, öğrenciye Osmanlı Türkçesi ile kaleme alınmış resmi belgeleri okuma, paleografik özelliklerini tanıma ve bu belgeleri tarihsel bağlamında analiz etme becerisi kazandırmaktır. Ders kapsamında, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde bulunan temel belge türleri, diplomatik kuralları ve yazı türleri (özellikle Rika ve Divani) teorik ve pratik düzeyde ele alınır. Bu süreçte öğrencinin, birinci el kaynaklar üzerinden araştırma yapabilme yetisini geliştirerek bilimsel tarih yazıcılığının metodolojik temellerini kavraması hedeflenir.
Ders İçeriği	Arşiv Vesikaları I dersi, tarih araştırmalarının temel taşı olan Osmanlı arşiv belgelerinin okunması, tasnifi ve diplomatik açıdan analiz edilmesi süreçlerini kapsamlı bir şekilde ele alır. Dersin başlangıcında arşivciliğin tanımı, tarihçesi ve Osmanlı Devleti’nin evrak muhafaza geleneği ile merkezi arşiv sisteminin kuruluşu detaylıca incelenir. Öğrencilere Başbakanlık Osmanlı Arşivi'ndeki temel fonlar, kataloglama sistemleri ve araştırmacıların uyması gereken etik kurallar hakkında kuramsal bilgiler verilir. Osmanlı Türkçesi paleografyasına giriş yapılarak Rika yazısının temel karakteristiği, harflerin bitişme biçimleri ve kelime yapıları üzerine yoğun pratikler yapılır. Belgelerin yapısal unsurlarını oluşturan davet, erkan, lakap, dua, iblağ ve tarih bölümleri diplomatik biliminin kuralları çerçevesinde tek tek analiz edilir. Divan-ı Hümayun ve Bab-ı Ali bürokrasisinden çıkan ferman, berat, hüküm ve name-i hümayun gibi yüksek dereceli belgelerin şekilsel özellikleri öğretilir. Mühimme defterleri, ahkam defterleri ve tahrir defterleri gibi seri kayıtların tarih araştırmalarındaki önemi ve bu defterlerin kullanım usulleri anlatılır. Padişahın el yazısı olan hatt-ı hümayunların türleri, sadrazam telhisleri ve maruzatların saray bürokrasisindeki işleyişi örnek belgeler üzerinden gösterilir. Belgeler üzerindeki mühürler, nişanlar, pençeler ve tuğraların estetik ve hukuki değerleri ile bunların sahteciliği önlemedeki işlevleri tartışılır. Tanzimat sonrası dönemde ortaya çıkan mazbata, tezkire ve arzuhal gibi yeni belge türlerinin dil ve üslup bakımından geçirdiği dönüşüm ele alınır. Resmi yazışmalarda kullanılan rütbeler, unvanlar ve hitap formülleri üzerinden Osmanlı sosyal hiyerarşisinin bürokrasiye yansıması çözümlenir. Belgelerde geçen tarihleme sistemleri olan Hicri ve Rumi takvimlerin hesaplanması ve miladi takvime dönüştürülmesi teknik bir beceri olarak kazandırılır. Talik ve Divani yazı türlerine dair temel aşinalık sağlanarak bu yazıların hangi tür belgelerde ve hangi amaçlarla kullanıldığı açıklanır. Yerel yönetimlerle yapılan yazışmaların (şer'iyye sicilleri gibi) merkez teşkilatındaki belgelerle olan organik bağı ve veri tutarlılığı sorgulanır. Birinci el kaynakların tenkidi yapılarak belgenin sıhhati, güvenilirliği ve tarih yazımındaki objektiflik ilkesine katkısı üzerinde durulur. Öğrencilerle birlikte her hafta farklı konularda (askeri, iktisadi, sosyal) seçilmiş orijinal belgelerin transkripsiyonu yapılarak okuma hızı artırılır. Arşiv belgelerinde sıkça rastlanan klişe ifadeler, kısaltmalar (rumuzat) ve ıstılahların anlamları üzerine kelime dağarcığı geliştirilir. Vakfiyeler, temettuât defterleri ve nüfus kayıtları gibi sosyo-ekonomik tarihin ana kaynaklarının nasıl okunacağı ve istatistiksel veriye dönüştürüleceği gösterilir. Diplomatik açıdan belgenin fiziksel özellikleri olan kağıt türü, mürekkep yapısı ve kullanılan filigranların dönem tespiti için önemi vurgulanır. Arşivcilikteki dijitalleşme süreci, çevrimiçi belge tarama yöntemleri ve paleografik okumalarda yapay zeka araçlarının kullanımı gibi modern yaklaşımlar tartışılır. Ders boyunca her öğrencinin kendi araştırma konusuyla ilgili belge bulma ve bu belgeyi bilimsel yayın formatına hazırlama süreçleri simüle edilir. Osmanlı diplomasisinin yabancı devletlerle kurduğu yazışma dili ve ahidnamelerin uluslararası hukuk açısından taşıdığı değer analiz edilir. Belgelerdeki mülki ve idari birimlerin (eyalet, sancak, kaza) tarihsel coğrafya bilgisiyle eşleştirilerek okunması teşvik edilir. Siyasetname ve kanunname gibi metinlerin arşiv belgeleriyle olan metinlerarası ilişkisi ve devlet yönetimindeki sürekliliği incelenir. Dersin sonunda öğrencinin önüne gelen herhangi bir 18. veya 19. yüzyıl belgesini bağımsız şekilde okuyup yorumlayabilmesi hedeflenir. Okunan belgeler ışığında Osmanlı toplum yapısı, adalet sistemi ve vergi düzeni gibi konularda çıkarımlar yapılması sağlanır. Paleografya ve diplomatik bilgilerinin tarih metodolojisiyle harmanlanması sonucunda öğrencinin bilimsel bir makale hazırlama altyapısı güçlendirilir. Dönem sonunda arşiv belgelerinin sadece birer kağıt parçası değil, yaşayan bir devletin hafızası ve kimliği olduğu bilinci yerleştirilir. Nihayetinde bu ders, geleceğin tarihçilerine arşivlerin tozlu raflarındaki bilgileri gün ışığına çıkaracak anahtarı ve metodolojik disiplini sunmayı amaçlar.
Ders Veren	İlhami YURDAKUL
EBS Koordinatörü	Fatih ÇİFTÇİ İlhami YURDAKUL

Hafta	Konu
1	Arşiv Vesikalarına Giriş
2	Arşiv Terminolojisi
3	Rika Yazısı
4	Harf Birleşimleri
5	Kelime Egzersizleri
6	Basit Metinler
7	Belge Formülleri
8	Ara Sınav
9	Diplomatik Bilimi
10	Tuğra Analizi
11	Tarihleme Sistemleri
12	Ferman Okumaları
13	Berat İncelemeleri
14	Arzuhal Çözümlemeleri
15	Genel Tekrar
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Araştırma – yaşam boyu öğrenme, yazma, okuma, Bilişim, eleştirel düşünme, soru geliştirme, yönetsel beceriler, takım çalışması	Grup Çalışması	1	12
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Ara Sınav 1		1	1
Ödev 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Metinleri günümüz harflerine aktarır.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Tarihi belgeleri bilimselce yorumlar.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Osmanlı arşiv belgelerini doğru okur.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Farklı yazı türlerini analiz eder.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Belge türlerini yapısalca ayırt eder.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Ortalama Değer	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/349434