TAR414 - Arşiv Vesikaları II

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Arşiv Vesikaları II	TAR414	8	3 + 0	5,0	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze.)
Amaç	Arşiv Vesikaları II dersinin amacı, öğrencinin Arşiv Vesikaları I dersinde kazandığı temel paleografya bilgilerini ileri seviyeye taşıyarak daha karmaşık ve ağdalı belge türlerini uzmanlık düzeyinde çözümlemesini sağlamaktır. Ders kapsamında, özellikle Divani ve Siyakat gibi zorlu yazı türleriyle kaleme alınmış mali, diplomatik ve hukuki metinlerin transkripsiyonu ve derinlemesine içerik analizi üzerine yoğunlaşılır. Bu süreçte öğrencinin, Osmanlı bürokrasisinin olgunluk ve değişim dönemlerine ait özgün belgeleri bilimsel bir metotla yorumlayarak bağımsız araştırma yapabilme kapasitesini en üst seviyeye çıkarması hedeflenir.
Ders İçeriği	Arşiv Vesikaları II dersi, öğrencilerin paleografik becerilerini ileri seviyeye taşıyarak Osmanlı bürokrasi tarihinin en karmaşık ve uzmanlık gerektiren belge gruplarını kapsamlı bir şekilde incelemeyi hedefler. Dersin odağında, özellikle Maliye ve Defterdarlık kayıtlarında kullanılan ve okunması oldukça güç olan Siyakat yazısının temel prensipleri, rakam sistemleri ve kısaltmaları yer alır. Öğrenciler, Divan-ı Hümayun’un en prestijli yazısı olan Divani ve Celî Divani türlerini, bu yazıların kullanıldığı ferman, berat ve ahidnâme-i hümayunlar üzerinden detaylıca analiz ederler. 18. ve 19. yüzyıl Osmanlı diplomasisinin geçirdiği evrim, yabancı devletlerle yapılan yazışmalar ve elçilik raporları gibi uluslararası nitelikteki belgelerin tahliliyle ele alınır. Şer’iyye sicillerinin karmaşık yapısı, hüccetler, ilamlar ve vakıf kayıtlarının hukuk dili ile toplumsal yansımaları üzerine derinlemesine okuma pratikleri gerçekleştirilir. Osmanlı mali sisteminin kalbi sayılan İrad-ı Cedid, Mansure Hazinesi ve Hazine-i Hassa gibi farklı fonlara ait muhasebe kayıtlarının teknik analizi yapılır. Tanzimat dönemiyle birlikte değişen bürokratik dilde ortaya çıkan yeni kavramlar, ıstılahlar ve diplomatik kuralların modernleşme süreciyle olan bağı sorgulanır. Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye ve Şura-yı Devlet gibi yüksek yargı organlarının tutanakları ile mazbata türü belgelerin idari işleyişteki yeri incelenir. Tapu tahrir defterlerinden temettuât ve nüfus defterlerine kadar uzanan geniş bir yelpazede, istatistiksel veri içeren belgelerin tarihsel demografi ve ekonomi çalışmalarında nasıl kullanılacağı öğretilir. Belgelerin fiziksel özelliklerinden yola çıkarak kağıt filigranları, mühür çeşitleri ve tuğra formlarındaki estetik değişimlerin kronolojik tespiti üzerine ileri düzey bilgiler sunulur. Birinci el kaynakların tenkidinde "iç ve dış tenkit" metotları en üst düzeyde uygulanarak, belgelerin ideolojik arka planı ve gerçekliği tartışmaya açılır. Eyaletlerden merkeze gönderilen tahriratlar ve mahalli idarelerin yazışma usulleri üzerinden taşra teşkilatının hiyerarşik yapısı çözümlenir. Askeri tarih araştırmaları için hayati öneme sahip olan yoklama defterleri, ruznamçeler ve sefer kayıtlarının terminolojisi üzerine uzmanlaşma sağlanır. Paleografik zorlukların aşılması için Osmanlı Türkçesi sözlükleri, lügatler ve onomastik (özel isim) çalışmalarının arşiv araştırmalarındaki yardımcı rolü vurgulanır. Dijital arşivcilikte gelişmiş arama teknikleri, mikrofilm kullanımı ve dijital restorasyon süreçlerinin tarih araştırmalarına katkısı güncel örneklerle anlatılır. Öğrencilere, karşılaştıkları anonim veya eksik belgelerin türünü ve dönemini, diplomatik ipuçlarını kullanarak teşhis etme yetisi kazandırılır. Osmanlı Devleti’nin son dönemindeki çok dilli yazışmalar ve azınlıklarla ilgili belgelerin tasnifi üzerine farkındalık oluşturulur. Bilimsel bir yayının mutfağı sayılan arşiv çalışmasında, bir belgenin transkripsiyonundan notlandırılmasına ve akademik yoruma dönüştürülmesine kadar tüm aşamalar bireysel projelerle deneyimlenir. Ders sonunda her öğrenci, Osmanlı arşivinin en zorlu fonlarından birinde bağımsız araştırma yapabilecek metodolojik disipline ve teknik donanıma sahip olur. Bu süreçte arşiv vesikalarının sadece idari kayıtlar değil, aynı zamanda diplomatik bir sanat eseri ve kültürel bir miras olduğu bilinci pekiştirilir. Nihayetinde bu ders, lisans öğrencilerini akademik kariyerlerinde birer arşiv uzmanı ve yetkin tarihçi olma yolunda en zorlu sınavlara hazırlamayı gaye edinir.
Ders Veren	İlhami YURDAKUL
EBS Koordinatörü	Fatih ÇİFTÇİ İlhami YURDAKUL

Hafta	Konu
1	Arşiv Vesikalarına Giriş
2	Arşiv Terminolojisi
3	Rika Yazısı
4	Harf Birleşimleri
5	Kelime Egzersizleri
6	Basit Metinler
7	Belge Formülleri
8	Ara Sınav
9	Diplomatik Bilimi
10	Tuğra Analizi
11	Tarihleme Sistemleri
12	Ferman Okumaları
13	Berat İncelemeleri
14	Arzuhal Çözümlemeleri
15	Genel Tekrar
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme	Gösterim	1	12
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Ara Sınav 1		1	1
Ödev 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Metinleri günümüz harflerine aktarır.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Tarihi belgeleri bilimselce yorumlar.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Osmanlı arşiv belgelerini doğru okur.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Farklı yazı türlerini analiz eder.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Belge türlerini yapısalca ayırt eder.	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3
Ortalama Değer	3	3	3	3	5	3	3	5	3	3	3

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/349449