TAR486 - İslam Kurumları Tarihi

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
İslam Kurumları Tarihi	TAR486	8	3 + 0	5,0	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (yüz yüze)
Amaç	Bu dersin amacı, İslam dünyasında tarihsel süreç içinde oluşan siyasal, hukukî, askerî, eğitimsel ve ekonomik kurumların gelişimini öğretmektir. Öğrencilere, bu kurumların İslam medeniyetinin şekillenmesindeki rolünü analiz etme becerisi kazandırmak hedeflenmektedir. Ayrıca kurumların tarihsel değişimlerini ve günümüze etkilerini karşılaştırmalı bir bakış açısıyla değerlendirmeleri amaçlanmaktadır.
Ders İçeriği	Bu ders, İslam dünyasında oluşan siyasal, hukuki, sosyal ve ekonomik kurumların tarihî gelişimini ele alır. İslam kurumlarının doğuşu Hz. Muhammed dönemiyle başlar ve dört halife dönemiyle sistematik bir yapıya kavuşur. Medine Vesikası, ilk siyasal ve toplumsal kurumlaşmanın temelini oluşturur. Hilafet kurumu, İslam siyasal düşüncesinin merkezinde yer alır. Emevî ve Abbâsî dönemlerinde hilafet, monarşik yapıya dönüşerek bürokratik sistem gelişmiştir. İmamet, meşveret, biat gibi kavramlar İslam siyaset geleneğinin teorik zeminini oluşturur. Beytü’l-Mâl (İslam hazinesi), kamu gelirlerinin ve harcamalarının denetlendiği temel ekonomik kurumdur. Hisbe teşkilatı, kamu düzenini ve ahlaki denetimi sağlayan önemli bir kurumdur. Kadılık kurumu, İslam hukuk sisteminin uygulanmasında merkezî bir rol üstlenmiştir. Şûrâ (danışma), siyasal karar alma süreçlerinde meşruiyetin dayanaklarından biri olarak görülür. Divan teşkilatları, özellikle Abbâsîler döneminde sistemli bir devlet yapısının temel organlarıdır. Divanü’l-Ceyş, ordu ve askerî harcamaların yönetildiği önemli bir idari kurumdur. Divanü’l-Harâc, vergi işlerinin düzenlendiği bir maliye kurumu olarak görev yapmıştır. Emevîlerle birlikte saltanat kavramı hilafetin önüne geçmeye başlamıştır. Abbâsîler döneminde vezirlik kurumu gelişmiş ve devlet yönetiminde merkezi rol oynamıştır. İslam hukukunun uygulanmasında mezheplerin etkisiyle farklı kadılık sistemleri ortaya çıkmıştır. Eğitim kurumu olarak cami ve medreseler, hem dinî hem bilimsel bilgi üretiminin merkezleri olmuştur. Selçuklular döneminde Nizamiye Medreseleri, kurumsal eğitim yapısının gelişiminde dönüm noktasıdır. Vakıf müessesesi, sosyal yardım ve kamu hizmetlerinin kurumsallaşmasında önemli yer tutar. Ahilik teşkilatı, ekonomik hayatı düzenleyen bir sivil kurum olarak öne çıkar. İslam toplumlarında sosyal adaletin sağlanmasında zekât ve sadaka kurumları belirleyici olmuştur. İslam kurumları, şehirlerin mimarisinde ve planlamasında etkili olmuştur (örneğin; külliye, çarşı, hamam). Osmanlı’da klasik İslam kurumları geliştirilmiş ve merkezî bir sistem hâline getirilmiştir. Şeyhülislamlık, Osmanlı'da dinî ve hukukî otoritenin temsil edildiği üst düzey bir kurumdur. Osmanlı maliyesinde tımar ve iltizam sistemleri klasik İslam vergi kurumlarının bir uzantısıdır. İslam kurumlarının gelişimi, yerel kültürlerle etkileşim içinde evrim geçirmiştir. Kurumlar, sadece idarî değil; kültürel, ahlaki ve sosyal yapının taşıyıcısı olmuştur. Bu ders, İslam kurumlarının tarihsel bağlamda işleyişini ve dönüşümünü eleştirel bakış açısıyla analiz etmeyi hedefler. Ayrıca kurumların günümüzdeki yansımaları ve modernleşme ile geçirdiği dönüşüm de incelenir. Ders sonunda öğrenciler, İslam medeniyetinde kurumsallaşmanın tarihsel gelişimini sistematik olarak değerlendirme yetisine sahip olur.
Ders Veren	Fatih ÇİFTÇİ
EBS Koordinatörü	Fatih ÇİFTÇİ

Hafta	Konu
1	İslam Kurumları Tarihi Dersinin Kaynakları ve Tarihçileri
2	Hilafet
3	Berid
4	Mescid
5	Kölelik
6	Ordu
7	Genel Tekrar
8	Ara Sınav
9	Bilim
10	Vakıf
11	Eğitim
12	Divan
13	Sağlık
14	Ekonomi
15	Genel Tekrar
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme	Gösterim	1	12
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Ara Sınav 1		1	1
Ödev 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Öğrenci, İslam tarihindeki temel kurumları (hilafet, kadılık, vakıf vb.) tanımlar ve tarihsel gelişim süreçlerini açıklar.	4	3	4	2	1	2	1	1	2	2	3
İslam medeniyetinde siyasal, hukuki, ekonomik ve sosyal kurumların işleyişini analiz eder ve karşılaştırmalı değerlendirme yapar.	4	4	4	3	1	3	1	1	2	2	3
İslam kurumlarının Osmanlı dönemi ve modernleşme sürecindeki dönüşümlerini kavrar ve yorumlar.	4	4	4	3	1	3	1	1	2	2	4
İslam hukukunun ve idari sistemlerin kurumsallaşmasındaki temel kavram ve mekanizmaları öğrenir.	3	3	4	2	1	2	1	1	1	2	3
İslam kurumlarının günümüz toplumlarındaki etkilerini tartışır ve tarihsel bilgi ışığında çağdaş sorunlara çözüm önerileri geliştirir.	3	4	3	3	1	3	2	2	3	3	4
Ortalama Değer	3,6	3,6	3,8	2,6	1	2,6	1,2	1,2	2	2,2	3,4

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/349453