TAR383 - Osmanlı İktisat Tarihi

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı İktisat Tarihi	TAR383	5	3 + 0	5,0	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze)
Amaç	Bu dersin temel amacı, Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşundan yıkılışına kadar geçen süreçte uygulanan iktisadi modelleri, kurumları ve politikaları bütüncül bir perspektifle analiz etmektir. Müdahalecilik, iaşecilik ve gelenekçilik gibi temel Osmanlı iktisat ilkelerinin işleyişi üzerinde durularak, imparatorluğun dünya ekonomisiyle olan etkileşimi kronolojik bir düzlemde ele alınacaktır. Öğrencilerin tımar sistemi, vakıf müessesesi ve lonca teşkilatı gibi özgün yapıların toplumsal refah üzerindeki etkilerini kavramaları ve bu yapıların modernleşme dönemiyle birlikte uğradığı dönüşümü yorumlamaları hedeflenmektedir. Ders süresince, arşiv belgeleri ve temel literatür eşliğinde mali krizler, para politikaları ve ticaret yollarının değişimi gibi kritik dönüm noktaları eleştirel bir süzgeçten geçirilecektir. Sonuç olarak bu ders, öğrencilere günümüz Türkiye ve Ortadoğu ekonomisinin tarihsel kökenlerini bilimsel metodoloji ışığında değerlendirme yetisi kazandırmayı amaçlar.
Ders İçeriği	Bu ders, Osmanlı iktisadi düşüncesinin temelini oluşturan dünya görüşünü ve bu görüşün toplumsal yapıya yansıyan kurumsal tezahürlerini inceleyerek başlar. İlk olarak, klasik dönemin iktisadi sacayakları olan iaşecilik, gelenekçilik ve fiskalizm ilkeleri kuramsal bir çerçeveye oturtulur. İaşecilik ilkesi kapsamında piyasada mal bolluğunun sağlanması ve tüketicinin korunması stratejileri ele alınır. Gelenekçilik başlığı altında, iktisadi ve sosyal dengelerin bozulmadan sürdürülmesi için devletin aldığı önlemler tartışılır. Fiskalizm ilkesiyle hazine gelirlerinin en üst düzeye çıkarılması ve harcamaların minimize edilmesi süreçleri analiz edilir. Toprak yönetiminin temel taşı olan tımar sisteminin askeri, mali ve zirai fonksiyonları detaylandırılarak incelenir. Reaya, mülk ve miri arazi kavramları arasındaki hukuki ve iktisadi farklar vurgulanır. Osmanlı şehir ekonomisinin kalbi olan lonca teşkilatının üretim standartları, fiyat belirleme (narh sistemi) ve usta-çırak ilişkileri üzerindeki rolü anlatılır. Ticaret yollarının kontrolü, kervansaraylar ve menzil teşkilatının lojistik önemi üzerinde durulur. 16. yüzyılda gerçekleşen "Fiyat Devrimi"nin Osmanlı maliyesi üzerindeki enflasyonist etkileri ve paranın değer kaybı süreçleri ele alınır. Celali İsyanları’nın tarımsal üretimde yarattığı kesintiler ve "Büyük Kaçgun" döneminin sosyo-ekonomik sonuçları değerlendirilir. Tımar sisteminin çözülmesiyle ortaya çıkan iltizam ve sonrasında malikane sisteminin mülkiyet ve vergi toplama rejimindeki etkileri analiz edilir. Ayanların taşrada yükselişi ve bu durumun merkezin mali kontrolü üzerindeki etkileri tartışılır. Osmanlı maden işletmeciliği, darphaneler ve para politikalarının gelişimi kronolojik olarak aktarılır. Kapitülasyonların başlangıçtaki diplomatik amacından saparak zamanla iktisadi bir bağımlılık aracına dönüşme süreci incelenir. 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması’nın yerli sanayi üzerindeki yıkıcı etkileri ve Osmanlı pazarının Avrupa için açık bir pazar haline gelişi anlatılır. Tanzimat Fermanı ile başlayan mali modernleşme çabaları ve bütçe disiplini oluşturma gayretleri ele alınır. Kırım Savaşı ile başlayan ilk dış borçlanma süreci ve bu borçların yönetilemez hale gelmesi tartışılır. Moratoryum ilanı sonrası kurulan Duyun-u Umumiye İdaresi’nin devletin mali egemenliği üzerindeki gölgesi analiz edilir. Islah-ı Sanayi Komisyonu ve yerli üretimi canlandırma teşebbüslerinin neden başarısız olduğu sorgulanır. Şirket-i Hayriye gibi ilk anonim şirketleşme örnekleri ve bankacılık sektörünün (Bank-ı Osmanî ve Ziraat Bankası) doğuşu anlatılır. Demiryolu imtiyazları ve yabancı sermayenin altyapı projelerindeki rolü iktisadi milliyetçilik bağlamında değerlendirilir. İkinci Meşrutiyet sonrası "Milli İktisat" politikalarının doğuşu ve yerli burjuvazi oluşturma çabaları incelenir. Savaş ekonomisi şartlarında iaşe sorunu ve karaborsa ile mücadele yöntemleri üzerinde durulur. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e miras kalan borçlar, kurumlar ve iktisadi insan kaynağı perspektifiyle ders sonuçlandırılır. Bu süreçte kullanılan arşiv belgeleri ve tahrir defterlerinin metodolojik önemi her aşamada hatırlatılır. Öğrencilerin bu geniş zaman dilimindeki yapısal kırılmaları görmesi için karşılaştırmalı tablolar kullanılır. İktisat tarihindeki temel teorilerin Osmanlı vakası üzerindeki geçerliliği eleştirel bir süzgeçten geçirilir. Küresel ticaret ağlarının Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kaymasının yarattığı jeopolitik ve mali sonuçlar vurgulanır. Sanayi Devrimi’ne Osmanlı el sanatlarının verdiği tepki ve direnç noktaları gösterilir. Gümrük politikalarındaki değişimlerin ithalat ve ihracat dengeleri üzerindeki uzun vadeli sonuçları rakamlarla analiz edilir. Kentleşme hareketleri ve büyük liman şehirlerinin (İstanbul, İzmir, Selanik) iktisadi cazibe merkezi haline gelişi betimlenir. Göçebe toplulukların yerleşik hayata geçirilmesi politikalarının vergi gelirlerine katkısı incelenir. Osmanlı maliyesinde kağıt para (kaime) denemeleri ve yaşanan krizlerin toplumsal güven üzerindeki etkileri anlatılır. Vakıf müessesesinin eğitim ve sağlık harcamalarını üstlenerek devlet bütçesi üzerindeki yükü nasıl hafiflettiği gösterilir. Ahilik geleneğinin etik ilkelerinin ticaret hayatındaki dürüstlük ve kalite üzerindeki etkisi vurgulanır. Avrupa’daki Merkantilizm akımına Osmanlı’nın verdiği cevabın neden farklı olduğu teorik düzeyde tartışılır. Klasik dönemden modern döneme geçişte bürokrasinin ve kalemiyye sınıfının iktisadi kararlardaki ağırlığı analiz edilir. Vergilendirme sistemindeki haksızlıkların toplumsal hareketliliğe ve isyanlara etkisi incelenir. İpek ve Baharat yollarının önemini yitirmesinin iç pazardaki esnaf üzerindeki yansımaları değerlendirilir. Batılı anlamda ilk fabrikaların kuruluşu ve Tophane-i Amire gibi devlet sanayisinin işleyişi anlatılır. Osmanlı deniz ticaretinin sınırlılıkları ve yabancı bayraklı gemilerin karasularındaki hakimiyeti tartışılır. İstatistik kurumlarının kuruluşu ve modern veri toplama yöntemlerinin mali yönetime katkısı ele alınır. 19. yüzyıldaki tarımsal makineleşme çabaları ve çiftçinin borçlanma sarmalı analiz edilir. Kapitülasyonların kaldırılması için yürütülen diplomatik ve iktisadi mücadelenin aşamaları gösterilir. Ders boyunca her iktisadi gelişme dönemin siyasi olaylarıyla ilişkilendirilerek neden-sonuç bağı kurulur. Son olarak, Osmanlı iktisadi mirasının günümüz kurumları üzerindeki izleri takip edilerek kapsamlı bir sentez yapılır.
Ders Veren	Cihan YEMİŞÇİ
EBS Koordinatörü	Cihan YEMİŞÇİ

Hafta	Konu
1	Giriş: Osmanlı iktisat tarihine genel bakış ve temel kavramlar
2	Osmanlı iktisadî düşüncesinin temelleri ve İslami iktisat anlayışı
3	Tarımsal yapı: Dirlik sistemi, tımar düzeni ve mirî toprak düzeni
4	Köylü üretimi, çift-hane sistemi ve kırsal toplumsal yapılar
5	Vergi sistemi: Öşür, haraç, cizye, avârız ve vergi kayıtları
6	Lonca teşkilatı, zanaatkârlık ve şehir ekonomisi
7	İç ve dış ticaret: Ticaret yolları, hanlar, kapitülasyonlar
8	Ara Sınav
9	Osmanlı para sistemi: Sikke, tağşiş, enflasyon ve krizler
10	Devlet maliyesi: Hazine yapısı, bütçe dengesi ve mukataa sistemi
11	İltizam sistemi, mültezimler ve mali bürokrasi
12	Savaş ekonomisi, sefer lojistiği ve askerî harcamalar
13	XVIII. yüzyılda ekonomik dönüşüm ve ayanların rolü
14	Tanzimat dönemi iktisadi reformları ve Düyûn-ı Umûmiye
15	Osmanlı iktisadında çözülme süreci ve dışa bağımlılık
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Araştırma – yaşam boyu öğrenme, yazma, okuma, Bilişim, eleştirel düşünme, soru geliştirme, yönetsel beceriler, takım çalışması	Grup Çalışması	1	12
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Ara Sınav 1		1	1
Kısa Sınav 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Osmanlı iktisadının temel yapısını, tarım, ticaret ve mali sistem üzerinden açıklayabilir.	5	4	5	4	2	3	2	3	4	3	5
Dirlik sistemi ve tımar uygulamalarının ekonomik ve sosyal işlevlerini analiz edebilir.	5	5	5	5	2	4	3	4	4	3	5
Lonca teşkilatı ve şehir ekonomisinin Osmanlı’daki rolünü değerlendirebilir.	4	4	5	5	2	3	3	3	4	3	5
Osmanlı maliyesinin yapısı, iltizam sistemi ve mali krizlerin nedenlerini yorumlayabilir.	5	5	5	4	3	4	3	4	4	4	5
Tanzimat dönemi iktisadi reformlarının Osmanlı ekonomisine etkilerini eleştirel bir bakışla değerlendirebilir.	5	5	4	5	3	4	3	3	5	4	5
Ortalama Değer	4,8	4,6	4,8	4,6	2,4	3,6	2,8	3,4	4,2	3,4	5

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/381975