TAR331 - Osmanlı’da Bilim

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı’da Bilim	TAR331	5	3 + 0	5,0	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze)
Amaç	Bu dersin amacı, öğrencilere Osmanlı bilim anlayışının teorik temellerini, kurumsal yapılarını ve pratik uygulamalarını, 14. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan geniş bir tarihsel perspektifte analiz etme becerisi kazandırmaktır. Osmanlı biliminin İslam bilim geleneği, önceki medeniyetlerin birikimi ve Batı dünyasıyla etkileşimler bağlamında nasıl şekillendiği ve evrildiği incelenecektir. Ders kapsamında, astronomi, tıp, coğrafya, matematik ve mimarlık gibi temel bilim alanlarındaki Osmanlı katkıları, özgün kaynaklar ve modern akademik çalışmalar ışığında ele alınacaktır. Ayrıca, bilim ve teknolojinin imparatorluk yönetimi, toplumsal dönüşüm ve askeri yeniliklerle olan karşılıklı ilişkisi değerlendirilecektir. Nihai hedef, öğrencilerin Osmanlı entelektüel tarihini ve bilimsel faaliyetlerini, Avrupa merkezci olmayan bir bakış açısıyla eleştirel bir şekilde yorumlayabilmelerini sağlamaktır.
Ders İçeriği	Bu ders, Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan modernleşme dönemine kadar olan bilimsel faaliyetlerini kapsamlı bir şekilde incelemeyi hedefler. İlk haftalarda, Osmanlı bilim anlayışının dayandığı İslami ilimler geleneği ve klasik medreselerin müfredat yapısı ele alınacaktır. Daha sonra, erken dönem Osmanlı biliminin Bizans ve diğer komşu kültürlerden nasıl etkilendiği analiz edilecektir. On beşinci yüzyılda Semerkant ve Bağdat gibi merkezlerden İstanbul'a aktarılan bilimsel birikimin rolü üzerinde durulacaktır. Özellikle Ali Kuşçu'nun Fatih Sultan Mehmed döneminde İstanbul'a gelişi ve burada gerçekleştirdiği astronomi ve matematik çalışmaları detaylandırılacaktır. On altıncı yüzyıl, Osmanlı biliminin altın çağı olarak kabul edilir ve bu dönemdeki kurumsal yapılar irdelenecektir. Müneccimbaşılık kurumunun işlevi ve devlet yönetimindeki konumu tartışılacaktır. Takiyüddin er-Râsıd'ın İstanbul Rasathanesi'ndeki çalışmaları ve bu rasathanenin akıbeti üzerine derinlemesine bir inceleme yapılacaktır. Osmanlı tıbbının teorik temelleri ve pratik uygulamaları, hekimbaşılık kurumu özelinde mercek altına alınacaktır. Şerafeddin Sabuncuoğlu'nun cerrahi alanındaki özgün katkıları ve resimli eserleri tanıtılacaktır. Coğrafya ve haritacılık alanında Piri Reis'in Kitab-ı Bahriye'si ve dünya haritası, çağdaşı Batılı eserlerle karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Matbaanın Osmanlı coğrafyasına geç gelişinin bilginin yayılımı üzerindeki olası etkileri eleştirel bir bakışla değerlendirilecektir. On yedinci yüzyılda yaşanan siyasi ve ekonomik dalgalanmaların bilimsel üretkenlik üzerindeki yansımaları sorgulanacaktır. Katip Çelebi'nin coğrafya ve bibliyografya alanındaki başyapıtları olan Cihannüma ve Keşfü'z-Zünun eserlerinin önemi vurgulanacaktır. Hezarfen Ahmed Çelebi ve Lagari Hasan Çelebi gibi isimler etrafında şekillenen erken dönem uçuş denemeleri, arka planlarındaki bilimsel düşünce ile birlikte tartışılacaktir. On sekizinci yüzyıla gelindiğinde, Batı bilimiyle artan temasın somut örnekleri olan tercüme bürolarının faaliyetleri inceleneceştir. Mühendishane-i Berr-i Hümayun ve Mühendishane-i Bahr-i Hümayun gibi modern askeri okulların kuruluş süreçleri ve Osmanlı bilim zihniyetinde yarattığı dönüşüm analiz edilecektir. İbrahim Müteferrika'nın sadece bir matbaacı değil, aynı zamanda bir bilim insanı olarak katkıları değerlendirilecektir. Ondokuzuncu yüzyılda tıp, mühendislik ve astronomi gibi alanlarda Avrupa'dan adapte edilen bilginin doğası ve sınırları irdelenecektir. Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'nin modern tıp eğitimindeki rolü ve buradan yetişen hekimlerin faaliyetleri mercek altına alınacaktır. Askeri alandaki teknolojik yeniliklerin, sivil bilimsel gelişmelerle olan etkileşimi araştırılacaktır. Osmanlı bilim tarihi yazımında sıklıkla ihmal edilen dil, din ve etnik köken çeşitliliğinin bilimsel topluluklara katkısı örneklerle gösterilecektir. Bilimsel araç-gereçlerin (usturlap, rubu tahtası vb.) kullanımı ve gelişimi, müfredattaki yerleriyle birlikte anlatılacaktır. Geleneksel medrese eğitimi ile modern okullar arasındaki gerilim ve bilim anlayışı farklılıkları masaya yatırılacaktır. Osmanlı bilimindeki "gerileme" naratifinin geçerliliği, son dönem akademik tartışmalar ışığında yeniden değerlendirilecektir. Son olarak, Cumhuriyet Türkiyesi'nin bilim politikalarının Osmanlı mirasını nasıl yorumladığı ve dönüştürdüğü ele alınacaktır. Bu dersin tamamlanmasının ardından öğrencilerin, Osmanlı bilim tarihini Batı-merkezci olmayan, eleştirel ve çok boyutlu bir perspektifle okuyabilme becerisi kazanmaları beklenmektedir.
EBS Koordinatörü	Fatih ÇİFTÇİ

Hafta	Konu
1	Osmanlı Bilim Tarihine Giriş Ve Temel Kavramlar
2	İslam Bilim Geleneği İçinde Osmanlı Biliminin Yeri
3	Erken Dönem Osmanlı Bilimi Ve Kurumsal Yapılanma
4	On Beşinci Yüzyılda Bilim Ali Kuşçu Ve Fatih Dönemi
5	Osmanlı'da Astronomi Çalışmaları Ve Rasathaneler
6	On Altıncı Yüzyıl Altın Çağı Takiyüddin Ve Eserleri
7	Osmanlı Tıbbı Hekimbaşılık Ve Tıp Eğitimi
8	Ara Sınav
9	Osmanlı'da Coğrafya Ve Haritacılık Piri Reis
10	Mühendishanelerin Kuruluşu Ve Modernleşme Çabaları
11	Batı Bilimi İle Temaslar Ve Tercüme Faaliyetleri
12	On Dokuzuncu Yüzyılda Bilimsel Değişim Ve Modern Kurumlar
13	Geleneksel İlimlerden Modern Bilime Geçiş Süreci
14	Osmanlı Bilim Mirası Ve Cumhuriyet Türkiyesi'ne Etkileri
15	Osmanlı Bilimi Hakkında Tartışmalar
16	Yılsonu Sınavı

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Osmanlı Bilim Tarihini Ana Hatlarıyla Açıklar	5	4	5	4	5	4	5	2	5	4	5
Osmanlı Bilim Kurumlarının Gelişimini Analiz Eder	5	4	5	4	5	4	3	2	3	4	3
Osmanlı Bilim İnsanlarının Katkılarını Değerlendirir	3	4	3	4	3	4	5	2	5	4	5
Osmanlı Biliminin Küresel Tarihteki Yerini Sorgular	5	3	5	3	5	3	5	2	5	3	5
Bilimsel Gelenekten Moderniteye Geçişi Yorumlar	5	3	5	3	5	3	4	2	4	3	4
Ortalama Değer	4,6	3,6	4,6	3,6	4,6	3,6	4,4	2	4,4	3,6	4,4

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/382016