TAR385 - Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası I

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası I	TAR385	5	3 + 0	5,0	Zorunlu

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (yüz yüze)
Amaç	Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası I dersinin temel amacı, öğrencilere Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış farklı el yazısı türlerini (özellikle rika ve divanî) tanıtarak bu belgeleri doğru bir şekilde transkribe etme becerisi kazandırmaktır. Ders kapsamında, devlet arşivlerindeki resmî belgelerin yapısal özellikleri, türleri ve diplomatik kuralları incelenerek belgelerin tarihî birer kaynak olarak nasıl değerlendirileceği üzerinde durulur. Bu süreçte öğrencinin, Osmanlı bürokrasisinin işleyişini ve yazışma dilini kavrayarak birincil kaynaklar üzerinden bağımsız araştırma yapabilecek teknik donanıma ulaşması hedeflenir.
Ders İçeriği	Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası I dersi, öğrencilere Osmanlı arşiv belgelerinin dilsel ve yapısal dünyasına giriş yapmalarını sağlayacak kapsamlı bir teknik eğitim süreci sunar. Dersin başlangıcında Osmanlı Türkçesinin temel gramer yapıları ve imla kuralları hızlıca gözden geçirilerek arşiv metinlerini okumaya yönelik dilsel bir temel oluşturulur. Paleografyanın tanımı, tarihçesi ve Osmanlı yazı kültüründeki yeri üzerinde durularak öğrencinin el yazması metinlere karşı teorik bir bakış açısı kazanması sağlanır. Osmanlı bürokrasisinde kullanılan kalem ve mürekkep türleri ile kağıt çeşitleri gibi maddi kültür unsurları incelenerek belgenin fiziksel yapısı tanıtılır. Rika hattının temel karakteristik özellikleri, harf birleşmeleri ve bu yazı türünde sıkça karşılaşılan ligatürler detaylı bir şekilde analiz edilir. Öğrenciler, matbu metinlerden el yazmasına geçiş sürecinde ilk olarak basit rika örnekleri üzerinde okuma pratikleri gerçekleştirirler. Diplomatika biliminin temel ilkeleri çerçevesinde bir belgenin "form" özellikleri olan davet, rükün, beyan ve dua gibi bölümlerinin işlevleri anlatılır. Padişah tuğralarının gelişimi, bölümleri ve tuğra çekme geleneği görsellerle desteklenerek öğrencilere öğretilir. Arşiv belgelerinde sıkça kullanılan tarihleme sistemleri olan Hicri ve Rumi takvimlerin çevrim yöntemleri ile ay isimlerinin kısaltmaları üzerinde durulur. Resmî yazışmalarda kullanılan lakaplar, rütbeler ve makam isimlerinin terminolojisi belgeler üzerinden örneklendirilir. Ferman ve berat gibi en temel diplomatik türlerin yapısal farklılıkları ile bu belgelerin yazımında kullanılan özel formüller incelenir. Öğrenciler, orijinal arşiv belgelerinin tıpkıbasımları üzerinden kelime kelime transkripsiyon çalışmaları yaparak göz aşinalığı kazanırlar. Divanî yazı türünün genel kuralları ve bu yazının devletin üst düzey yazışmalarındaki sembolik önemi üzerinde durulur. Belge üzerindeki pençe, mühür ve derkenar gibi unsurların yerleşimi ve bu işaretlerin bürokratik hiyerarşideki karşılıkları açıklanır. Tanzimat öncesi ve sonrası bürokratik dilde meydana gelen değişimler ile yazı üsluplarındaki farklılaşmalar kronolojik olarak takip edilir. Şifre yazılar, siyakat yazısının temel mantığı ve muhasebe kayıtlarındaki kullanım alanları hakkında genel bilgilendirme yapılır. Ders boyunca vakfiyeler, arzuhaller ve tahrir defterleri gibi farklı türdeki belgelerin ortak şablonları ve dil kalıpları karşılaştırmalı olarak ele alınır. Öğrencilerin metin okuma hızlarını artırmak amacıyla "siyak-sibak" ilişkisi kurarak eksik veya bozuk yazılmış kelimeleri anlamlandırma teknikleri geliştirilir. Osmanlı arşivlerinin genel yapısı, tasnif sistemleri ve bir araştırmacının arşivde nasıl çalışması gerektiğine dair metodolojik bilgiler paylaşılır. Her hafta farklı bir kurumdan (Bâb-ı Âlî, Dîvân-ı Hümâyun vb.) çıkan belge örnekleri okunarak kurumlar arası yazışma dili farklılıkları gözlemlenir. Metinlerde geçen yer isimlerinin, özel adların ve teknik terimlerin doğru okunması için gerekli olan sözlük ve yardımcı kaynak kullanım becerisi pekiştirilir. Paleografik zorlukların aşılması için noktalama işaretlerinin olmadığı metinlerde cümle yapısını ayrıştırma yöntemleri üzerinde durulur. Dersin son aşamasında öğrenciler, karmaşık ve yoğun el yazısı içeren belgeleri hatasız bir şekilde Latin harflerine aktarma ve belgenin özetini (regest) çıkarma yetkinliğine ulaşırlar. Tüm bu süreç boyunca öğrencinin birincil kaynaklara doğrudan erişim sağlayarak tarihsel olayları belgenin kendi diliyle yorumlama kapasitesi artırılır. Osmanlı idari sisteminin nasıl işlediği, kararların nasıl alındığı ve kağıt üzerine nasıl döküldüğü bizzat belgelerin içerisindeki hiyerarşik yapıdan takip edilir. Yazıdaki estetik unsurlar ile belgenin hukuki geçerliliği arasındaki ilişki incelenerek paleografyanın sadece bir okuma değil, aynı zamanda bir anlama sanatı olduğu vurgulanır. Öğrenciler, dönem sonunda temel düzeydeki her türlü Osmanlı bürokratik belgesini tanımlayabilecek, türünü belirleyebilecek ve içeriğini analiz edebilecek seviyeye getirilir. Bu teknik donanım, öğrencinin ileride yapacağı akademik çalışmalarda arşiv belgelerini özgün birer veri olarak kullanabilmesinin önünü açar. Nihayetinde ders, Osmanlı tarihçiliğinin temel taşı olan arşivcilik bilincini ve belgeye dayalı çalışma disiplinini öğrenciye aşılayarak akademik gelişimi tamamlar.
Ders Veren	Ali OKUMUŞ
EBS Koordinatörü	Ali OKUMUŞ

Hafta	Konu
1	Paleografyaya Giriş
2	Arşiv Terminolojisi
3	Rika Yazısı
4	Harf Birleşimleri
5	Kelime Egzersizleri
6	Basit Metinler
7	Belge Formülleri
8	Ara Sınav
9	Diplomatik Bilimi
10	Tuğra Analizi
11	Tarihleme Sistemleri
12	Ferman Okumaları
13	Berat İncelemeleri
14	Arzuhal Çözümlemeleri
15	Genel Tekrar
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme	Gösterim	1	12
Ara Sınav 1		1	1
Ödev 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Metinleri günümüz harflerine aktarır.	4	5	5	3	5	5	5	2	5	5	5
Tarihi belgeleri bilimselce yorumlar.	4	4	4	2	5	4	4	2	5	5	4
Osmanlı arşiv belgelerini doğru okur.	5	5	3	1	5	5	2	2	5	5	4
Farklı yazı türlerini analiz eder.	3	4	3	2	4	4	4	2	5	5	4
Belge türlerini yapısalca ayırt eder.	3	5	4	2	5	5	4	2	5	5	5
Ortalama Değer	3,8	4,6	3,8	2	4,8	4,6	3,8	2	5	5	4,4

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/382018