TAR373 - Tarih Felsefesi I

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Tarih Felsefesi I	TAR373	5	3 + 0	5,0	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (yüz yüze)
Amaç	Bu ders, tarih lisans programında üçüncü yılına gelmiş ve temel kronolojik tarih eğitimini tamamlamış öğrencileri, "tarihsel bilginin nasıl üretildiği" sorusuyla tanıştırmayı amaçlamaktadır. Öğrencilerin, geçmişin basit bir dökümünden ziyade, tarihçinin metodolojik tercihleri ve kullandığı kavramsal araçlar doğrultusunda inşa edilen bir bilimsel pratik olduğunu kavramaları hedeflenir. Ders, 19. yüzyıldaki devlet ve belge merkezli pozitivist tarihçilikten (Ranke) başlayarak; olayların yerini yapılara bıraktığı Annales Okulu'na, kitleleri ve sınıfları fail olarak sahneye çıkaran Marksist ekolü ile sosyal tarih anlayışına ve nihayetinde kolonyal hegemonya ile maduniyet (subaltern) kavramlarını tartışan post-kolonyal eleştiriye uzanan entelektüel bir harita sunar.
Ders İçeriği	Tarih Felsefesi dersi, tarihin spekülatif felsefeden ve edebiyattan koparak bağımsız, nesnel ve profesyonel bir akademik disiplin olarak kurumsallaşma süreciyle başlar. Bu bağlamda, 19. yüzyıl tarihçiliğinin kurucu figürü Leopold von Ranke ve onun metodolojik devrimi merkeze alınır. Ranke’nin "geçmişte aslında ne olduğu" (wie es eigentlich gewesen) düsturu, tarihçinin geçmişi yargılamak veya geleceğe ders vermek yerine, sadece olanı biteni filolojik ve eleştirel bir yöntemle ortaya koyması gerektiği fikrini temellendirir. Bu bölümde, Ranke'nin kaynak eleştirisi (Quellenkritik) yöntemi, modern üniversitelerdeki tarih seminerlerinin doğuşu ve belge fetişizmi tartışılır. Hakikatin yalnızca resmi devlet arşivlerinde, diplomatik yazışmalarda ve "Büyük Adamlar"ın (krallar, generaller, elçiler) kararlarında arandığı bu "olay merkezli" (histoire événementielle) yaklaşımın, toplumun geri kalanını nasıl dışarıda bıraktığı eleştirel bir süzgeçten geçirilir. Dersin ilerleyen aşamasında, bu elitist, olay-temelli ve salt diplomatik/siyasi tarihçiliğe karşı 20. yüzyıldaki en büyük epistemolojik isyan olan Annales Okulu incelenir. 1929 yılında Marc Bloch ve Lucien Febvre tarafından başlatılan bu devrimin, tarihçinin çalışma alanını siyasetin dar koridorlarından çıkarıp sosyoloji, coğrafya, antropoloji ve ekonomi ile nasıl entegre ettiği (disiplinlerarasılık) detaylandırılır. Annales modülünde, "olay"ın yerini "yapı"ya bırakması tartışılırken, Fernand Braudel'in tarihsel zamanı katmanlara ayırdığı modeli üzerinde durulur. İnsan ömrüyle sınırlı ve anlık siyasi/diplomatik gelişmeleri kapsayan "olaysal zaman"ın ötesine geçilerek; coğrafyanın, iklimin ve demografinin belirlediği "uzun süre" (longue durée) kavramının tarihsel analize nasıl dahil edildiği incelenir. Ayrıca bu bölümde, belge tanımının nasıl genişletildiği; tarihçinin artık sadece diplomatik antlaşma metinlerine değil, vergi kayıtlarına, kilise defterlerine, haritalara, aletlere ve zihniyetleri (mentalité) yansıtan kültürel formlara da birer tarihi vesika olarak yaklaşmaya başlaması ele alınır. Dersin ikinci yarısında odak, devletten ve coğrafi yapılardan toplumsal eylemliliğe kayar. Klasik Marksist altyapı-üstyapı kuramlarının tarih yazımındaki yeri özetlendikten sonra, bilhassa E.P. Thompson ve Eric Hobsbawm gibi isimlerin öncülük ettiği İngiliz Marksist tarih ekolü derinlemesine incelenir. "Aşağıdan tarih" (history from below) yaklaşımıyla işçi sınıfının, köylülerin ve sıradan insanların kendi tarihlerinin aktif özneleri olarak nasıl ele alındığı analiz edilir. Bu sosyal tarih vurgusu, toplumsal hafıza ve kolektif bellek kavramlarıyla genişletilerek kentsel mekanların ve geçmişin nasıl hatırlandığı sorunsalına bağlanır. Son haftalarda ise sömürgecilik ve post-kolonyalizm temaları merkeze alınır. Batı-merkezci tarih anlatısının eleştirisi, imparatorlukların çevrelerinde gelişen direniş hareketleri (örneğin 19. yüzyıl sonu Afrika'sındaki anti-kolonyal hareketler) ve yerel aktörlerin tarihsel eylemliliği üzerinden tartışılır. Diplomasinin ve sömürgeciliğin sadece merkezlerde değil, kent hafızasında ve anıtlarında yarattığı beklenmedik mekansal sonuçlar, "çok yönlü hafıza" (multidirectional memory) kuramları ışığında analiz edilerek ders tamamlanır. Öğrenciler bu sürecin sonunda, tarih yazımının statik bir gerçeklik aktarımı değil, sürekli gelişen ve yöntemsel olarak zenginleşen analitik bir pratik olduğunu kavramış olurlar.
Ders Veren	Galip VAROĞLU
EBS Koordinatörü	Galip VAROĞLU

Hafta	Konu
1	Tarih Felsefesine Giriş ve Epistemolojik Temeller. Tarih nedir? Geçmiş, olgu, kanıt ve yorum kavramları. Analitik tarih felsefesi ile spekülatif tarih felsefesi arasındaki farklar.
2	Pozitif Bir Bilim Olarak Tarih: Leopold von Ranke. Arşivin doğuşu, belgenin fetişleştirilmesi ve nesnellik (objektivite) miti. "Geçmişte aslında nasıl olduysa öyle yazmak."
3	19. Yüzyıl Tarihçiliği ve Diplomasinin Hegemonyası. Askeri misyonların, diplomatik ilişkilerin ve "Büyük Adamlar"ın (krallar, generaller, elçiler) tarihsel anlatıdaki tekeli. Yukarıdan tarihin sınırları.
4	Olaylardan Yapılara Geçiş: Annales Okulu'nun Doğuşu. Marc Bloch, Lucien Febvre ve geleneksel tarihçiliğe isyan. Disiplinlerarasılığın (sosyoloji, antropoloji, coğrafya) tarihe girişi.
5	Fernand Braudel ve "Uzun Süre" (Longue Durée) Kavramı. Zamanın katmanları: Coğrafi zaman, sosyal zaman ve bireysel (olaysal) zaman. Akdeniz dünyası örneği.
6	Zihniyetler Tarihi (Histoire des Mentalités) ve Annales'in Mirası. İnsanların dünyayı algılayış biçimlerinin, inançların ve korkuların tarihi. Üçüncü ve dördüncü kuşak Annales tarihçileri.
7	Tarihsel Materyalizm ve Marksist Tarih Felsefesi. Üretim biçimleri, altyapı-üstyapı ilişkisi ve sınıf çatışmasının tarihin motoru olarak kavramsallaştırılması.
8	Ara Sınav
9	Ortodoks Marksizmden kopuş. E.P. Thompson, Eric Hobsbawm ve Christopher Hill. Sınıfın yapısal bir veriden ziyade tarihsel ve kültürel bir "oluşum" olarak incelenmesi.
10	"Aşağıdan Tarih" (History from Below) ve Sosyal Tarihin Yükselişi. İşçilerin, köylülerin ve dışlanmışların eylemliliği. Kolektif hafıza (Maurice Halbwachs) perspektifiyle sıradan insanın geçmişinin inşası ve kentsel mekanların toplumsal belleği.
11	Sömürgecilik Tarihyazımı ve Oryantalizm Eleştirisi. Avrasya merkezli ilerlemeci tarih anlatısının reddi. Edward Said'in "Oryantalizm" kavramı ve Batı'nın "Doğu"yu akademik ve tarihsel olarak nasıl inşa ettiği.
12	Maduniyet Çalışmaları (Subaltern Studies). Ranjit Guha, Gayatri Spivak. "Sesi olmayanların" tarihi nasıl yazılır? Arşivdeki sessizlikleri okuma ve kolonyal belgelere karşı-okuma (reading against the grain) yapma pratikleri.
13	Post-Kolonyal Yaklaşımlar ve Yerel Direniş Vaka Çalışmaları. 19. ve 20. yüzyıl Afrika'sında sömürge karşıtı hareketlerin (örneğin Sudan'daki Mehdi hareketi ve kolonyal figürler) emperyal tarihyazımına karşı yerel ve biyografik bir metodolojiyle yeniden okunması.
14	Diplomasi, Mekan ve Çok Yönlü Hafıza (Multidirectional Memory). Michael Rothberg'in hafıza teorileri bağlamında, sömürgeciliğin ve uluslararası diplomatik/askeri ilişkilerin emperyal başkentlerde (örneğin Berlin) şehitlikler ve anıtlar üzerinden yarattığı beklenmedik mekansal sonuçlar.
15	Dönem sonu genel değerlendirmesi.
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Küçük Grup Tartışması	1	12
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Ara Sınav 1		1	1
Ödev 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Tarihin pozitif bir akademik disiplin olarak kurumsallaşma sürecini ve Leopold von Ranke’nin belge merkezli, devlet odaklı tarih anlayışını eleştirel bir perspektifle değerlendirir.	5	4	5	4	2	4	3	4	4	5	3
Annales Okulu'nun geleneksel olay merkezli tarihçiliğe yönelttiği eleştirileri kavrayarak, disiplinlerarası tarih metodolojisini ve "uzun süre" (longue durée) kavramını tarihsel analizlerinde kullanır.	5	5	5	5	3	5	4	4	5	4	5
İngiliz Marksist tarih ekolünün temel argümanlarını ve "aşağıdan tarih" (history from below) yaklaşımını temellendirerek, sıradan insanların ve toplumsal sınıfların tarihsel eylemliliğini (agency) açıklar.	5	4	5	4	2	4	3	4	4	4	5
Avrupa-merkezci emperyal tarih anlatılarını post-kolonyal teoriler ve maduniyet (subaltern) çalışmaları çerçevesinde sorgulayarak, resmi arşiv belgelerine yönelik karşı-okuma (reading against the grain) yapma becerisi geliştirir.	5	5	5	5	3	5	3	4	5	5	5
Kolektif bellek ve çok yönlü hafıza (multidirectional memory) kuramlarını uygulayarak, tarihsel ve diplomatik gelişmelerin kent mekanlarındaki izlerini ve toplumsal hatırlama biçimlerini analiz eder.	4	4	4	5	3	4	4	4	5	4	5
Ortalama Değer	4,8	4,4	4,8	4,6	2,6	4,4	3,4	4	4,6	4,4	4,6

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/382020