TAR377 - Osmanlı Mimarisi

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı Mimarisi	TAR377	5	3 + 0	5,0	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze)
Amaç	Bu ders, Osmanlı mimarisinin tarihsel gelişimini, temel özelliklerini ve dönemlere göre farklılaşan mimari tarzlarını öğrencilere tanıtmayı amaçlar. Osmanlı yapılarının estetik, işlevsel ve kültürel yönlerini analiz ederek mimari eserlerin toplum üzerindeki etkilerini anlamalarını sağlar. Ayrıca öğrencilerin, Osmanlı mimarisini diğer çağdaş mimari geleneklerle karşılaştırarak değerlendirebilmeleri hedeflenir.
Ders İçeriği	Bu ders, 1299’dan 1922’ye kadar uzanan geniş bir zaman diliminde Osmanlı mimarisinin doğuşunu, gelişimini ve imparatorluk coğrafyasına yayılmış olan eşsiz sanatsal mirasını kapsamlı bir biçimde incelemektedir. Erken dönem Osmanlı mimarisinin temelini oluşturan İznik, Bursa ve Edirne’deki yapılar üzerinden Selçuklu mirasının nasıl dönüştürüldüğü ve yeni bir üslubun nasıl filizlendiği dersin başlangıç noktasını oluşturur. İlk dönem eserlerinde görülen ters T planlı yapılar, tek kubbeli camiler ve zaviye tipi binaların mekânsal kurguları teknik detaylarıyla analiz edilir. Bizans mimarisiyle etkileşimler ve İstanbul’un fethi sonrasında Ayasofya’nın Osmanlı mimari düşüncesi üzerindeki dönüştürücü etkisi derinlemesine ele alınır. Klasik Dönem mimarisinin şekillenmesinde Mimar Sinan’ın dâhiyane mühendislik çözümleri, mekan arayışları ve statik bilgisi dersin merkezine yerleştirilir. Şehzade Camii ile başlayan "çıraklık", Süleymaniye ile süren "kalfalık" ve Selimiye ile zirveye ulaşan "ustalık" süreçleri; merkezi plan tipolojisi ve kubbe strüktürü üzerinden tartışılır. Mimar Sinan sonrası dönemde klasik formların korunması ve Sultanahmet Camii gibi anıtsal yapıların şehircilik anlayışındaki yeri incelenir. Mimari yapılarda kullanılan malzeme çeşitliliği, taş işçiliği, hat sanatı ve çini süslemelerinin yapısal formla nasıl bir estetik bütünlük oluşturduğu vurgulanır. Sivil mimarinin en önemli temsilcileri olan Osmanlı evleri, konaklar, yalılar ve bu yapıların mahalle kültürü içindeki sosyal işlevleri analiz edilir. Külliye kavramı üzerinden eğitim, sağlık ve sosyal yardım kurumlarının mekânsal birlikteliği ve vakıf sisteminin mimari üretime olan ekonomik etkisi değerlendirilur. Saray mimarisi kapsamında Topkapı Sarayı’nın eklemlenerek büyüyen organik yapısı, hiyerarşik mekan düzeni ve harem bölümünün mimari mahremiyeti işlenir. 18. yüzyıldan itibaren Avrupa ile gelişen yoğun ilişkilerin mimariye yansıması olan Lale Devri, Türk Baroğu ve Ampir üslubunun özellikleri örneklendirilir. Nuruosmaniye Camii ile başlayan değişim süreci, Batılı formların Osmanlı beğenisiyle nasıl harmanlandığı ve süslemedeki naturalist yaklaşımlar üzerinden analiz edilir. 19. yüzyılda inşa edilen Dolmabahçe, Çırağan ve Beylerbeyi saraylarındaki eklektik üslup ve bu yapıların imparatorluk temsilindeki yeni rolü tartışılır. Sanayi Devrimi’nin etkisiyle mimaride kullanılan demir ve cam gibi yeni malzemelerin, saat kuleleri, garlar ve kışla gibi kamu binalarındaki kullanımı değerlendirilir. Osmanlı mimari teşkilatı olan Hassa Mimarlar Ocağı’nın işleyişi, mimarların yetişme süreci ve bu kurumsal yapının modernleşme dönemindeki dönüşümü incelenir. Balyan ailesinin geç dönem Osmanlı mimarisindeki baskın rolü ve inşa ettikleri anıtsal yapıların üslup özellikleri karşılaştırmalı olarak ele alınır. Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın (Neoklasik Türk Üslubu) doğuşu, Vedat Tek ve Mimar Kemaleddin Bey’in eserleri üzerinden klasik formlara dönüş çabaları analiz edilir. Mezarlık mimarisi, türbeler, hazireler ve bu yapıların "ölümle iç içe yaşama" felsefesindeki yeri sosyolojik bir perspektifle tartışılır. Su mimarisi kapsamında inşa edilen bentler, su kemerleri, hamamlar ve özellikle meydan çeşmelerinin kentsel estetik içindeki önemi vurgulanır. Askeri mimarinin örnekleri olan kaleler, tabyalar ve kışla yapılarının savunma stratejileriyle uyumu ders kapsamında incelenir. Ticari hayatın mimari yansıması olan hanlar, bedestenler ve kapalı çarşıların kentsel ticaret dokusundaki mekânsal organizasyonu analiz edilir. Osmanlı coğrafyasının farklı bölgelerinde (Balkanlar, Orta Doğu, Kuzey Afrika) yerel malzeme ile Osmanlı üslubunun sentezlenmesi sonucu oluşan bölgesel varyasyonlar değerlendirilir. Mimari restorasyon ilkeleri, tarihi yapıların korunması sorunsalı ve günümüzde bu mirasa yönelik yapılan müdahaleler eleştirel bir süzgeçten geçirilir. Vakfiyeler ve arşiv belgeleri ışığında, yapıların inşa süreçlerindeki finansman modelleri ve usta-çırak ilişkileri incelenir. Işık ve gölge kullanımının iç mekandaki manevi atmosferi nasıl şekillendirdiği, pencere düzenlemeleri ve akustik çözümler üzerinden anlatılır. Mimari terminolojinin (revak, taç kapı, mihrap, minber, mukarnas) doğru kullanımı ve bu unsurların sembolik anlamları öğretilir. Osmanlı bahçe kültürü, köşkler ve çevre düzenlemesinin doğa ile kurduğu uyumlu ilişki üzerinde durulur. Yapıların şehircilik ölçeğinde topografya ile olan ilişkisi ve "yatay mimari" anlayışının toplumsal düzenle bağı kurulur. Mimari eserlerin sadece birer taş yığını değil, dönemin dünya görüşünü ve estetik anlayışını yansıtan birer metin olduğu vurgulanır. Ders boyunca görsel materyaller ve plan çizimleri üzerinden yapıların teknik analizleri yapılarak öğrencilerin üç boyutlu düşünme yetisi geliştirilir. Tarihsel süreçte mimarın toplumdaki statüsü, saray ile olan ilişkisi ve karar alma mekanizmalarındaki etkisi tartışılır. Batılılaşma sancılarının mimarideki yansıması olan oryantalist yaklaşımlar ve bu süreçteki kültürel kimlik tartışmaları analiz edilir. Osmanlı mimarisinin dünya mimarlık tarihi içindeki yeri, özgün yönleri ve diğer İslam coğrafyalarındaki mimari geleneklerle farkları karşılaştırılır. Sanat tarihçilerinin farklı ekolleri (Gabriel, Diez, Kuban vb.) üzerinden Osmanlı mimarisinin nasıl periyodize edildiği değerlendirilir. Ahşap mimarinin yangınlar karşısındaki kaderi ve kentsel dokunun bu felaketlerle nasıl yeniden şekillendiği işlenir. Köprü mimarisi üzerinden nehirlerin iki yakasını bağlayan estetik ve fonksiyonel çözümler (Mostar Köprüsü gibi) analiz edilir. Mimaride kullanılan geometrik desenlerin, bitkisel motiflerin ve figüratif olmayan süsleme anlayışının felsefi altyapısı tartışılır. Geleneksel yapı tekniklerinin modern mimariyle olan bağı ve bu mirasın günümüz Türk mimarisine olan etkileri üzerine beyin fırtınası yapılır. Mimari eserlerin korunmasında uluslararası normlar ve UNESCO kültürel miras listesindeki Osmanlı eserlerinin küresel değeri vurgulanır. Ders, imparatorluğun görkemini ve estetiğini taşlara kazıyan bu sanatın felsefesini öğrencilere aktararak sona erer. Bilimsel tarafsızlık ve birincil kaynaklar eşliğinde yürütülen bu çalışma, öğrencilere derinlemesine bir sanat tarihi bilinci kazandırır. Eleştirel düşünme yetisi sayesinde, binaların arkasındaki toplumsal ruhun ve teknik dehanın kavranması hedeflenir. Sonuç olarak ders, öğrencilerin çevrelerindeki tarihi dokuyu bilinçli bir gözle okumalarını ve bu mirası savunabilecek donanıma erişmelerini sağlar. Bu kapsamlı eğitim, mimariyi tarihsel, estetik ve teknik bir bütünlük içinde anlamak isteyenler için vazgeçilmez bir temel sunar. Öğrenciler, her bir yapının dönemin siyasi ve kültürel iklimini nasıl yansıttığını vaka analizleri üzerinden öğrenirler. Nihayetinde ders, Osmanlı mimarisinin evrensel değerini ve insanlık tarihindeki eşsiz konumunu kanıtlarla ortaya koyar.
Ders Veren	Refik ARIKAN

Hafta	Konu
1	Osmanlı mimarisinin genel tarihçesi ve temel kavramlar tanıtılır.
2	Osmanlı öncesi Anadolu ve İslam mimarisinin temel özellikleri incelenir.
3	Erken Osmanlı dönemi mimari eserleri ve şehirleşme örnekleri değerlendirilir.
4	Bursa ve Edirne’deki erken Osmanlı mimarisi örnekleri detaylandırılır.
5	Osmanlı mimarisinde cami ve külliye kavramları ve işlevleri anlatılır.
6	Mimar Sinan’ın hayatı, eserleri ve Osmanlı mimarisine katkıları incelenir.
7	Osmanlı saray mimarisi ve Topkapı Sarayı’nın yapısal özellikleri değerlendirilir.
8	Ara Sınav
9	Osmanlı sivil mimarisi, konutlar, hamamlar ve çarşılar üzerine odaklanılır.
10	Osmanlı mimarisinde süsleme sanatları, bezeme ve teknikler ele alınır.
11	17. ve 18. yüzyıllarda Osmanlı mimarisinde yaşanan değişimler tartışılır.
12	Lale Devri mimarisi ve bu dönemin kültürel etkileri incelenir.
13	Osmanlı mimarisinde eğitim kurumları ve külliyelerin rolü değerlendirilir.
14	Osmanlı köprüleri, su kemerleri ve altyapı yapıları detaylandırılır.
15	Osmanlı mimarisinin günümüzdeki mirası, korunması ve restorasyon çalışmaları tartışılır.
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Küçük Grup Tartışması	1	12
Ara Sınav 1		1	1
Kısa Sınav 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Osmanlı mimarisinin tarihsel gelişim sürecini kavrayabilir.	5	4	5	3	2	4	2	4	3	3	4
Osmanlı dönemi mimari eserlerin temel özelliklerini tanımlayabilir.	5	4	5	4	2	4	2	4	3	3	4
Mimar Sinan ve diğer önemli mimarların eserlerini analiz edebilir.	5	5	5	4	3	5	3	5	4	4	4
Osmanlı mimarisinde kullanılan teknik ve süsleme sanatlarını açıklayabilir.	4	4	4	5	2	4	2	4	3	3	5
Osmanlı mimarisinin kültürel ve toplumsal bağlamdaki önemini değerlendirebilir.	5	4	5	5	2	4	3	4	4	4	5
Ortalama Değer	4,8	4,2	4,8	4,2	2,2	4,2	2,4	4,2	3,4	3,4	4,4

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/382021