TAR394 - Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası II

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası II	TAR394	6	3 + 0	6,0	Zorunlu

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze)
Amaç	Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası II dersinin amacı, öğrencinin temel okuma becerilerini geliştirerek Divanî, Celî Divanî ve Siyakat gibi daha karmaşık yazı türlerini uzmanlık düzeyinde tanımasını sağlamaktır. Ders kapsamında, merkez ve taşra teşkilatına ait ileri düzey diplomatik metinler analiz edilerek belgelerin hukuki, idari ve sosyal tarih açısından derinlemesine çözümlenmesi hedeflenir. Bu süreçte öğrenci, arşiv fonlarındaki farklı defter serilerini ve yoğun bürokratik yazışmaları bağımsızca kullanabilecek akademik yetkinliğe ulaştırılır.
Ders İçeriği	Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası II dersi, ilk dönem kazanılan temel becerileri ileri seviyeye taşıyarak öğrencilerin karmaşık bürokratik metinler ve farklı yazı türleri üzerindeki uzmanlığını derinleştirmeyi hedefler. Dersin başında, Divan-ı Hümayun ve Bab-ı Ali kalemlerinden çıkan belgelerin üslup farkları ile diplomatik incelikleri detaylıca ele alınır. Divanî yazı türünün karakteristik özellikleri, harf modifikasyonları ve bu yazının devlet hiyerarşisindeki sembolik değeri üzerinde durulur. Öğrenciler, satırları yukarı doğru kavislenen Celî Divanî hattıyla kaleme alınmış görkemli ferman ve beratları okuma becerisi kazanırlar. Devletin mali kayıtlarında ve tapu tahrir defterlerinde kullanılan Siyakat yazısının temel mantığı, harf kısaltmaları ve özgün karakterleri incelenir. Siyakat rakamları olarak bilinen özel sayı sisteminin çözümlenmesi ve bu rakamların muhasebe kayıtlarındaki kullanımı pratiklerle öğretilir. Vakfiye metinlerinin yapısal analizleri yapılarak bu belgelerin hukuki terminolojisi ve dini referansları üzerinde durulur. Şer’iyye sicillerindeki mahkeme kayıtları, hüccetler ve ilamlar üzerinden dönemin hukuk dili ve sosyal yaşamı analiz edilir. Tanzimat sonrası değişen bürokratik yapı ile birlikte ortaya çıkan yeni belge türleri ve modernleşen yazışma usulleri kronolojik olarak takip edilir. Telgraf kayıtları, mazbatalar ve resmi raporlar (layihalar) üzerinden 19. yüzyıl Osmanlı bürokrasisinin dili çözümlenir. İradeler, meclis tutanakları ve yabancı devletlerle yapılan antlaşma metinlerinin diplomatik özellikleri karşılaştırmalı olarak işlenir. Öğrencilerin metin içerisindeki arkaik kelimeleri, terkipleri ve karmaşık gramer yapılarının anlamlarını kavramaları için ileri düzey sözlük çalışmaları yapılır. Belgelerin sadece metin kısmıyla değil, üzerindeki mühürler, imza (pençe) formları ve kayıt şerhleri gibi yan unsurlarla birlikte bir bütün olarak değerlendirilmesi sağlanır. Arşiv tasnif sistemindeki fonların (Ali Emiri, İbnülemin, Cevdet vb.) özellikleri anlatılarak araştırmacının doğru belgeye ulaşma yöntemleri pekiştirilir. Ders boyunca farklı yüzyıllara ait paleografik değişimler izlenerek yazının tarihsel gelişimi ve estetik dönüşümü gözlemlenir. Karmaşık el yazılarında kelime gruplarını ayırma, hatalı yazımları teşhis etme ve bağlamdan hareketle metni tamamlama teknikleri geliştirilir. Diplomasi tarihinde önemli yer tutan ahidnâmelerin özel formülleri ve bu belgelerin uluslararası hukuk açısından önemi vurgulanır. Tahrir, mühimme ve şikâyet defterleri gibi ana defter serileri üzerinde uygulamalı okuma ve içerik analizi çalışmaları yürütülür. Öğrencinin bir belgeyi transkribe etmenin ötesinde, o belgenin hangi tarihsel sorunsala yanıt verdiğini analiz edebilecek eleştirel bakış açısı kazanması hedeflenir. Bürokratik yazışmalarda kullanılan özel kodlar, kısaltmalar ve kalıplaşmış dua cümlelerinin metin içindeki işlevleri açıklanır. Dersin son aşamasında, öğrencilerin özgün bir araştırma konusu belirleyerek ilgili arşiv belgelerini bulma ve bunları bilimsel metne dönüştürme kapasiteleri ölçülür. Teknik donanım, arşiv etiği ve belgeye sadakat prensipleri çerçevesinde öğrencinin profesyonel tarihçilik kimliği güçlendirilir. Nihayetinde bu ders, mezun adayının Osmanlı Arşivleri’nde bağımsız araştırma yapabilecek teknik, dilsel ve metodolojik donanıma tam anlamıyla sahip olmasını sağlayarak eğitim sürecini tamamlar.
Ders Veren	Ali OKUMUŞ
EBS Koordinatörü	Ali OKUMUŞ

Hafta	Konu
1	Divanî Yazı Türü
2	Celî Divanî Özellikleri
3	Siyakat Yazısına Giriş
4	Siyakat Rakamları Analizi
5	Mali Kayıt Okumaları
6	Şer’iyye Sicil İncelemeleri
7	Vakfiye Metni Çözümlemeleri
8	Ara Sınav
9	Tanzimat Dönemi Diplomatikası
10	Meclis Tutanakları Okuma
11	İradeler Ve Mazbatalar
12	Uluslararası Ahidnâme Analizi
13	Defter Serileri İncelemesi
14	Arşiv Fonları Çalışması
15	Genel Metin Tekrarı
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Küçük Grup Tartışması	2	12
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	3	14
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Ara Sınav 1		1	1
Ödev 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		153
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		6

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Siyakatli mali kayıtları çözümlemeyi öğrenir.	3	4	3	4	3	4	5	4	5	4	5
Diplomatik belgeleri tarihselce yorumlama becerisi.	5	4	5	4	3	4	3	4	3	4	3
İleri düzey Osmanlı metinlerini okur.	3	5	3	5	3	5	3	5	3	5	3
Karmaşık yazı türlerini analiz eder.	3	5	3	5	3	5	4	5	4	5	4
Arşiv belgelerini bilimselce tasnif eder.	4	5	4	5	4	5	3	4	3	4	3
Ortalama Değer	3,6	4,6	3,6	4,6	3,2	4,6	3,6	4,4	3,6	4,4	3,6

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/382033