TAR384 - Türk Basın Tarihi

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Türk Basın Tarihi	TAR384	6	3 + 0	5,0	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze)
Amaç	Bu dersin temel amacı, Osmanlı’dan günümüze Türk basın hayatının gelişim evrelerini siyasi, sosyal ve teknolojik dönüşümler çerçevesinde analiz etmektir. Müfredat kapsamında, ilk gazetelerin ortaya çıkışından itibaren basının kamuoyu üzerindeki etkisi, sansür dönemleri ve basın özgürlüğü mücadelesi eleştirel bir bakış açısıyla incelenir. Öğrencilerin; Tanzimat, İstibdat, Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde basının üstlendiği toplumsal rolleri ve devletle olan karmaşık ilişkisini kavramaları hedeflenir. Ayrıca, haberleşme teknolojilerindeki devrimlerin, mülkiyet yapısındaki değişimlerin ve etik sorunların Türk medyasının bugünkü yapısını nasıl şekillendirdiği ayrıntılı olarak ele alınır. Son olarak, tarihsel belgeler ve basın arşivleri üzerinden öğrencilere kronolojik bir derinlik kazandırılarak, günümüz medya dünyasını tarihsel bir perspektifle yorumlayabilen bilinçli medya okuryazarları yetiştirilmesi amaçlanmaktadır.
Ders İçeriği	Bu ders, Osmanlı İmparatorluğu’ndan günümüz Türkiye’sine kadar uzanan süreçte basın hayatının gelişimini, kırılma noktalarını ve toplumsal etkilerini bütüncül bir perspektifle ele alır. Türk basın tarihinin başlangıcı kabul edilen 1831 tarihli Takvim-i Vekayi’nin yayınlanması ve devlet kontrolündeki ilk gazetecilik faaliyetleri dersin temel hareket noktasını oluşturur. İlk yarı resmi gazete olan Ceride-i Havadis’in kuruluşu ve Batılı anlamda gazeteciliğin Osmanlı toplumuna girişi ayrıntılı olarak işlenir. 1860 yılında Şinasi ve Agâh Efendi tarafından çıkarılan ilk özel gazete Tercüman-ı Ahvâl ile başlayan "fikir gazeteciliği" dönemi ve basının bir aydınlanma aracı olarak kullanımı analiz edilir. Tanzimat döneminde gelişen basın dünyasında sansürün ilk yasal dayanağı olan 1864 Matbuat Nizamnamesi ve dönemin basın-iktidar ilişkileri ders kapsamında incelenir. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi gibi isimlerin basın üzerinden yürüttüğü muhalefet ve Yeni Osmanlılar cemiyetinin yayın faaliyetleri değerlendirilir. II. Abdülhamid döneminin sıkı denetim ve sansür mekanizmaları olan İstibdat dönemi basını, kapalı basın dünyası ve bu dönemin kendine has yayıncılık dili işlenir. 1908 II. Meşrutiyet’in ilanıyla yaşanan "basın patlaması", sansürün kaldırılması ve basının siyasi partilerin sözcüsü haline gelme süreci analiz edilir. Milli Mücadele yıllarında Anadolu basınının halkı örgütlemedeki rolü, İrade-i Milliye ve Hâkimiyet-i Milliye gazetelerinin stratejik önemi üzerinde durulur. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte basın yasalarında yapılan düzenlemeler, Tevhid-i Efkar ve Takrir-i Sükûn Kanunu’nun basın üzerindeki etkileri değerlendirilir. 1928 Harf Devrimi’nin basında yarattığı teknik ve içeriksel dönüşüm ile okuryazarlık oranının artmasının gazete satışlarına etkisi işlenir. Tek parti döneminde basının modernleşme projelerine desteği ve devlet-basın iş birliğinin dinamikleri analiz edilir. 1946 yılında çok partili hayata geçişle birlikte basının demokratikleşme sürecindeki yeri ve muhalif seslerin yeniden yükselişi ele alınır. 1950’li yıllarda Demokrat Parti dönemi basın özgürlüğü tartışmaları, basın kanunundaki değişiklikler ve iktidar-medya çatışmaları işlenir. 1960 askeri müdahalesinin ardından hazırlanan 1961 Anayasası’nın basına getirdiği özgürlükçü ortam ve 212 sayılı yasa ile gazetecilere tanınan haklar değerlendirilir. 1970’li yılların siyasi kutuplaşma ortamında basının ideolojik bir araç olarak kullanımı ve yaşanan şiddet olaylarının gazetecilik üzerindeki baskısı analiz edilir. 1980 askeri darbesinin basına vurduğu ağır darbe, kapatılan gazeteler ve sansür uygulamaları dersin kritik konuları arasındadır. 1980 sonrası dönemde Turgut Özal ile başlayan liberalleşme süreci ve medyanın mülkiyet yapısındaki köklü değişimler tartışılır. Basının bir endüstri haline gelmesi, holdingleşme süreci ve plazalara taşınan gazetecilik anlayışı değerlendirilir. Özel radyo ve televizyon yayıncılığının başlamasıyla medyanın çeşitlenmesi ve tek sesliliğin kırılması süreci analiz edilir. 1990’lı yılların magazinleşen basın dünyası, haber içeriklerinin değişimi ve medya patronlarının siyaset üzerindeki etkisi işlenir. 28 Şubat süreci ve medyanın bu süreçteki tutumu, etik tartışmalar ve manipülasyon teknikleri ders kapsamında incelenir. 2000’li yıllarda internetin yaygınlaşmasıyla başlayan dijital gazetecilik devrimi ve geleneksel basının yaşadığı krizler tartışılır. Sosyal medyanın bir haber kaynağı haline gelmesi, yurttaş gazeteciliği ve bilgi kirliliği gibi modern sorunlar değerlendirilir. Haber ajanslarının tarihsel gelişimi, Anadolu Ajansı’nın kuruluşu ve günümüzdeki işleyişi analiz edilir. Türk basınında karikatürün ve mizah dergilerinin toplumsal muhalefetteki yeri ve tarihsel gelişimi üzerinde durulur. Yerel basının Anadolu’daki sesi, yaşadığı ekonomik zorluklar ve yerel demokrasideki önemi güncel verilerle işlenir. Basın etiği, basın konseyi ve gazetecilik ilkelerinin tarihsel süreçteki evrimi nesnel bir bakış açısıyla ele alınır. Kadın gazetecilerin Türk basınındaki yeri, ilk kadın yazarlar ve kadın odaklı yayıncılığın tarihsel serüveni analiz edilir. Spor gazeteciliği ve magazin basınının toplum üzerindeki sosyolojik etkileri dersin ilgi çekici başlıkları arasındadır. Foto muhabirliğinin gelişimi, ikonik haber fotoğrafları ve görsel haberciliğin gücü üzerinde durulur. Türk basınının dünya basınıyla entegrasyonu, uluslararası haber ağları ve küresel medya devleriyle ilişkiler değerlendirilir. Baskı teknolojilerindeki değişimlerin, kurşun dizgiden dijital baskıya geçişin maliyet ve hız üzerindeki etkileri işlenir. Gazete tirajlarının tarihsel seyri, okuma alışkanlıklarındaki değişim ve ücretsiz gazete deneyimleri analiz edilir. Devletin basın ilan kurumu aracılığıyla yürüttüğü destekleme politikaları ve bu mekanizmanın basın üzerindeki dolaylı etkileri tartışılır. Siyasi cinayetlere kurban giden gazetecilerin Türk basın tarihindeki izleri ve basın şehitleri kavramı ele alınır. Avrupa Birliği uyum süreçlerinin basın yasaları üzerindeki iyileştirici etkileri ve ifade özgürlüğü sınırları değerlendirilir. Dijital çağda dezenformasyonla mücadele, teyit mekanizmaları ve gazeteciliğin geleceğine dair projeksiyonlar tartışılır. Televizyon haberciliğinin gazete okurluğu üzerindeki dönüştürücü etkisi ve çapraz medya sahipliği incelenir. Dergiciliğin altın çağı, tematik dergiler ve edebiyat dergilerinin düşünce dünyasına katkıları analiz edilir. Basın tarihinde yer edinmiş köşe yazarları, üslup farkları ve "fıkra" yazarlığı geleneği üzerinde durulur. Haber üretim süreçlerindeki değişim, yapay zekanın habercilikte kullanımı ve yeni nesil medya modelleri işlenir. Basının toplumsal hafıza oluşturma işlevi ve arşivciliğin tarihsel araştırmalar için önemi vurgulanır. Ders, basının sadece bir haber kaynağı değil, aynı zamanda toplumun aynası olduğu gerçeğini vurgulayarak sona erer. Bu süreçte kazanılan perspektif, öğrencilerin bugünün karmaşık medya dünyasını daha sağlıklı analiz etmesini sağlar. Bilimsel tarafsızlık ve belgeler ışığında yürütülen bu inceleme, Türkiye’nin demokrasi serüvenini tamamlar. Gelecek kuşaklara daha etik ve özgür bir medya ortamı bırakma bilinci dersin ana eksenini oluşturur. Sonuç olarak ders, Türk basınının dünü ile bugünü arasındaki köprüyü kurarak analitik bir bakış açısı sunar. Analitik düşünme becerisi kazanan öğrenciler, medya mesajlarını tarihsel bir süzgeçten geçirme yetisi geliştirirler.
Ders Veren	Dilara USLU

Hafta	Konu
1	Türk Basın Tarihine Giriş: Temel Kavramlar ve Takvim-i Vekayi Dönemi
2	İlk Özel Gazeteler: Tercüman-ı Ahval ve Fikir Gazeteciliğinin Doğuşu
3	Tanzimat Dönemi Basını ve 1864 Matbuat Nizamnamesi
4	Yeni Osmanlılar ve Yurt Dışı Gazeteciliği
5	II. Abdülhamid Dönemi: İstibdat, Sansür ve Kapalı Basın Dünyası
6	II. Meşrutiyet Dönemi: Basın Patlaması ve Siyasi Gazetecilik
7	Milli Mücadele Dönemi Basını: Anadolu’nun Sesi ve Propaganda
8	Ara Sınav
9	Cumhuriyet’in İlanı ve Yeni Türk Alfabesine Geçişin Basına Etkisi
10	Tek Parti Dönemi Basın Politikaları ve Devlet-Medya İlişkisi
11	Çok Partili Hayata Geçiş ve Demokrat Parti Dönemi Basını
12	1961 Anayasası, 212 Sayılı Yasa ve Basında Özgürlükçü Dönem
13	1970'li Yılların Siyasi Kutuplaşması ve 1980 Darbesinin Etkileri
14	Medyada Holdingleşme, Magazinleşme ve Özel Televizyonculuk
15	Dijital Devrim: İnternet Gazeteciliği, Sosyal Medya ve Yeni Etik Sorunlar
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme	Gösterim	1	12
Ara Sınav 1		1	1
Kısa Sınav 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Basın özgürlüğü ve sansürün tarihsel süreçteki değişimini değerlendirir.	4	4	5	3	3	5	3	5	4	3	4
Güncel medya yapısını tarihsel perspektif ve etik ilkeler ışığında yorumlar.	4	3	4	4	5	3	2	3	5	3	4
Türk basınının tarihsel gelişim evrelerini ve dönüm noktalarını analiz eder.	5	4	5	3	2	4	2	4	4	3	4
Medya, siyaset ve toplum arasındaki tarihsel ilişkiyi kavrar.	5	4	4	5	2	4	3	3	4	4	5
Haberleşme teknolojilerindeki dönüşümün gazetecilik pratiğine etkilerini açıklar.	4	3	4	4	5	3	2	3	5	3	4
Ortalama Değer	4,4	3,6	4,4	3,8	3,4	3,8	2,4	3,6	4,4	3,2	4,2

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/382038