TAR203 - Osmanlı Tarih Yazıcılığı ve Osmanlı Tarihçileri

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı Tarih Yazıcılığı ve Osmanlı Tarihçileri	TAR203	3	3 + 0	5,0	Zorunlu

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze)
Amaç	Bu dersin amacı, Osmanlı tarih yazıcılığının gelişimini dönemlere göre inceleyerek öğrencilerin tarihî metinleri analiz edebilme yeteneğini kazanmalarını sağlamaktır. Osmanlı kronikleri, vakanüvis eserleri ve resmî tarih anlatıları üzerinden tarih yazımının işlevi ve ideolojik yönü değerlendirilir. Öğrenciler, tarihçilerin sosyal kimlikleri, entelektüel çevreleri ve metin üretim biçimleri hakkında bilgi sahibi olur. Ders aynı zamanda Osmanlı tarihçiliği ile klasik İslam ve Batı tarih yazımı arasında karşılaştırmalı bir perspektif kazandırmayı hedefler. Böylece öğrenciler, tarih yazımının sadece geçmişi kaydetme değil, aynı zamanda anlamlandırma ve meşrulaştırma süreci olduğunu kavrarlar.
Ders İçeriği	Bu ders, Osmanlı tarih yazımının gelişimini kronolojik ve tematik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı tarihçiliği, İslam tarih yazıcılığı geleneğiyle sıkı bağlar kurarak başlamıştır. İlk Osmanlı kronikleri, devletin kuruluşunu meşrulaştırma amacı taşıyan metinlerdir. Aşıkpaşazade, erken dönem Osmanlı tarihçiliğinin en bilinen isimlerinden biridir. Eserinde efsanevi anlatılar ile tarihsel gerçeklik iç içe geçmiştir. Neşrî’nin "Kitab-ı Cihan-nüma"sı, Osmanlı’nın kuruluş dönemine dair önemli bilgiler sunar. Osmanlı tarihçileri genellikle saraya ya da belli zümrelere bağlı olarak eserlerini üretmişlerdir. Tarih yazımında meşruiyet sağlama ve ideolojik yönlendirme sıkça görülür. 15. ve 16. yüzyıllarda Osmanlı tarihçiliği klasik İslam tarihçiliğiyle daha fazla sentezlenmiştir. Kemalpaşazâde’nin "Tevârîh-i Âl-i Osman" adlı eseri dönemin tarih yazımına örnek teşkil eder. Bu dönemde tarih yazımı, hem Arapça hem de Osmanlı Türkçesiyle yapılmaktaydı. Saray tarihçiliği kavramı bu dönemde belirginleşmeye başlar. Selânikî Mustafa Efendi, 16. yüzyıl sonlarının önemli bir gözlemci tarihçisidir. Tarih yazımı sadece geçmişin anlatımı değil, aynı zamanda güncel olaylara tepkiydi. Naîmâ, ilk resmî Osmanlı vakanüvisi olarak tarih yazıcılığında yeni bir dönemi temsil eder. Vakanüvislik kurumu, tarihçiliğin kurumsallaşmasını sağlamıştır. Vakanüvisler, devlet görevlisi olarak olayları kaydetmişlerdir. Bu durum, tarih yazımına resmiyet kazandırmakla birlikte tarafsızlığı tartışmalı hâle getirmiştir. 18. yüzyılda Osmanlı tarih yazıcılığı, Batı etkileriyle yeni biçimler almaya başlamıştır. Ahmed Cevdet Paşa, hem tarihçi hem de devlet adamı kimliğiyle öne çıkar. Cevdet Paşa’nın "Tarih-i Cevdet" adlı eseri, modern tarih yazımının izlerini taşır. Bu eser, hem bilgi aktarımı hem de eğitici-ahlaki mesajlar içerir. Tanzimat dönemiyle birlikte tarih yazıcılığı, yeni ideolojik ve metodolojik açılımlar yaşamıştır. Matbaanın yaygınlaşmasıyla tarih eserlerinin dolaşımı artmıştır. Tarih yazımı, sadece elit çevrelere değil, halk kitlelerine de ulaşmaya başlamıştır. 19. yüzyılın ikinci yarısında tarihçilikte belgelere dayalı yazım artmıştır. Arşivcilik, modern tarihçiliğin temel araçlarından biri hâline gelmiştir. Bu dönemde Batılı tarih yazım metotları Osmanlı tarihçilerine etki etmeye başlamıştır. Osmanlı’da tarih yazımı sadece siyasî olaylarla sınırlı kalmamış, kültür ve toplum tarihine de yönelmiştir. Tarihçiler, sadece devlet merkezli değil, toplumsal dönüşümleri de ele almaya başlamışlardır. Kadınların ve alt sınıfların tarih içindeki yerini ele alan yaklaşımlar ise daha çok Cumhuriyet döneminde gelişmiştir. Ancak 19. yüzyıl sonlarında bile Osmanlı tarihçiliği geleneksel tarih anlayışına büyük ölçüde bağlı kalmıştır. Osmanlı’nın son döneminde tarih yazımı, milliyetçi ve ideolojik bakış açılarıyla şekillenmeye başlamıştır. II. Abdülhamid dönemi tarihçiliğinde Osmanlılık kimliğini pekiştirme amacı öne çıkmıştır. Tarih kitapları, mekteplerde ders aracı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Resmî tarih anlatısı ile bireysel tarih yorumları arasında ayrımlar ortaya çıkmıştır. Osmanlı tarihçileri sadece metin yazmakla kalmamış, aynı zamanda müverrih, diplomat ve bürokrat olmuşlardır. Tarih yazımında anlatı teknikleri, üslup ve kaynak kullanımı farklılıklar göstermiştir. Tarihçiliğin şekillenmesinde sultanların ve yüksek bürokrasinin yönlendirici etkisi büyüktür. Tarih yazımı, geçmişi inşa etme ve meşrulaştırma işlevi taşımıştır. Ders kapsamında belli başlı tarihçilerin eserleri metin çözümlemeleriyle incelenecektir. Öğrenciler, tarih yazımı türlerini (kronik, vakanüvislik, biyografi, otobiyografi vs.) karşılaştırmalı olarak öğrenecektir. Eleştirel tarih okuma becerileri geliştirilecek ve tarihçiliğin ideolojik yönleri sorgulanacaktır. Osmanlı tarihçiliği ile Avrupa tarihçiliği arasındaki farklar tartışılacaktır. Ders kapsamında özgün tarih metinleri okunarak kaynak çözümleme pratiği yapılacaktır. Ayrıca, tarih yazımının edebî yönü ve retorik teknikleri de değerlendirilecektir. Öğrenciler, dönemsel farklılıkları dikkate alarak tarihçiliğin değişimini takip edecektir. Arşiv belgeleri ve resmi kayıtların tarih yazımındaki yeri örneklerle gösterilecektir. Ders sonunda öğrenciler, Osmanlı tarihçiliğine dair temel kavramlara ve yazarlara hâkim olacaktır. Böylece tarih yazımının sadece bilgi aktaran değil, şekillendiren ve yönlendiren bir alan olduğu anlaşılacaktır.
Ders Veren	Ali KARAHAN

Hafta	Konu
1	Tarih Yazımı Nedir? Osmanlı Tarih Yazıcılığının Genel Özellikleri
2	İslam Tarih Yazıcılığı Geleneği Ve Osmanlı’ya Etkisi
3	II. Murad Dönemine Kadar Osmanlı Tarihi Kaynakları
4	II. Mehmed Dönemi Osmanlı Tarihi Kaynakları
5	II. Bayezid Osmanlı Tarihi Kaynakları
6	XVI. Yüzyıl Osmanlı Tarihi Kaynakları
7	XVII. Yüzyıl Vakanüvis Tarihleri
8	Ara Sınav
9	18. Yüzyılın İlk Yarısı Vakanüvis Tarihleri
10	18. Yüzyılın İlk Yarısı Özel Tarihler
11	18. Yüzyılın İkinci Yarısı Vakanüvis Tarihleri
12	18. Yüzyılın İkinci Yarısı Özel Tarihler
13	19. Yüzyılda Modernleşme Ve Tarih Yazıcılığı
14	Osmanlı Tarihçiliğinde Kaynaklar Ve Belgeler
15	Osmanlı Tarihçiliği İle Avrupa Tarihçiliğinin Karşılaştırılması
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Küçük Grup Tartışması	1	12
Ara Sınav 1		1	1
Kısa Sınav 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Osmanlı tarih yazıcılığının gelişim sürecini analiz edebilme	5	3	5	3	2	3	2	3	4	3	4
Önde gelen Osmanlı tarihçilerini tanıma ve eserlerini yorumlayabilme	5	4	5	4	3	4	3	4	5	3	4
Osmanlı tarih metinlerini kaynak olarak kullanabilme becerisi kazanma	5	5	5	3	4	5	2	5	4	4	3
Osmanlı tarih yazıcılığının ideolojik ve siyasi işlevlerini kavrayabilme	5	5	4	5	2	4	4	3	4	5	5
Tarih yazıcılığı bağlamında Osmanlı’nın entelektüel ve kültürel dünyasını anlayabilme	4	3	4	5	2	3	3	4	5	3	5
Ortalama Değer	4,8	4	4,6	4	2,6	3,8	2,8	3,8	4,4	3,6	4,2

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/398051