TAR305 - Osmanlı Merkez Teşkilatı Tarihi

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

TARİH

(2026-2027) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı Merkez Teşkilatı Tarihi	TAR305	5	3 + 0	6,0	Zorunlu

Birim Bölüm	Tarih - Lisans (Yüz yüze.)
Amaç	Osmanlı Merkez Teşkilatı Tarihi dersinin amacı, imparatorluğun yönetim kalbi olan Payitaht bürokrasisini, saray teşkilatını ve karar alma mekanizmalarını kurumsal bir perspektifle incelemektir. Ders kapsamında, Divan-ı Hümayun’un işleyişi, padişahın mutlak otoritesinin sınırları ve Seyfiye, İlmiye, Kalemiye sınıflarının devlet yönetimindeki rollerinin tarihsel gelişimi ele alınır. Bu süreçte öğrencinin, Osmanlı merkez bürokrasisinin klasik dönemden modernleşme sürecine kadar geçirdiği yapısal dönüşümleri ve devletin sürekliliğini sağlayan idari gelenekleri kavraması hedeflenir.
Ders İçeriği	Osmanlı Merkez Teşkilatı Tarihi dersi, imparatorluğun yönetim merkezi olan İstanbul’daki bürokratik yapıyı ve iktidarın kurumsallaşma sürecini en ince ayrıntılarıyla mercek altına alır. Dersin giriş bölümünde, Eski Türk ve İslam devletlerindeki merkez teşkilatı geleneklerinin Osmanlı’ya intikali ve "saray" kavramının siyasi otorite üzerindeki sembolik önemi tartışılır. Padişahın mutlak otoritesinin meşruiyet kaynakları, cülus törenleri ve saltanatın veraset usullerindeki tarihsel değişimler kronolojik olarak incelenir. Osmanlı Sarayı’nın temel birimleri olan ve devletin hem idari hem de özel yaşam alanı sayılan Birun, Enderun ve Harem yapısı tüm işlevleriyle analiz edilir. Enderun Mektebi’nin bir devlet adamı yetiştirme kurumu olarak işleyişi ve devşirme sisteminin merkez bürokrasisindeki stratejik rolü üzerinde durulur. Devletin en üst karar alma organı olan Divan-ı Hümayun’un klasik dönemdeki yapısı, toplantı günleri ve burada görüşülen konuların niteliği detaylandırılır. Sadrazamın padişahın mutlak vekili olarak yetkileri, mühr-i hümayun kullanımı ve diğer vezirlerle olan hiyerarşik ilişkisi ele alınır. Kazaskerlerin adli ve askeri hiyerarşideki yeri ile İlmiye sınıfının merkezdeki temsil gücü ve yargı sistemi üzerindeki denetimi anlatılır. Nişancının devletin kanunlarını koruma görevi, tuğra çekme yetkisi ve arazi kayıtlarının (tahrir) güvenliğinden sorumlu olması diplomatik açıdan işlenir. Defterdarın maliye yönetimindeki bağımsızlığı, bütçe hazırlama süreçleri ve hazine-i amirenin korunmasındaki kritik fonksiyonları vurgulanır. Şeyhülislamlık makamının yükselişi, fetva müessesesinin devlet kararları üzerindeki etkisi ve din-devlet ilişkilerinin kurumsal dengesi analiz edilir. Kaptan-ı Deryalık makamının merkez teşkilatına dahil olma süreci ve deniz aşırı eyaletlerin merkezden yönetilme dinamikleri incelenir. Reisülküttabın dışişlerinden sorumlu bir makama dönüşme süreci ve Kalemiye sınıfının bürokrasideki profesyonelleşme adımları takip edilir. Merkezdeki askeri güç olan Yeniçeri Ocağı ve Kapıkulu askerlerinin siyasi karar alma süreçlerine müdahale etme biçimleri tarihsel örneklerle tartışılır. Bab-ı Ali’nin bir hükümet merkezi olarak yükselişi ve sadrazam konaklarının klasik divan yapısının yerini alma süreci detaylandırılır. Tanzimat öncesi dönemde ortaya çıkan ıslahat çabaları ve II. Mahmud’un merkezi otoriteyi yeniden tesis etmek için kurduğu yeni nezaretler (bakanlıklar) incelenir. Sadaret Kethüdalığından Dahiliye Nezaretine, Reisülküttablıktan Hariciye Nezaretine geçiş gibi modernleşme evreleri kurumsal düzeyde karşılaştırılır. Meclis-i Vala ve Şura-yı Devlet gibi yüksek danışma meclislerinin kuruluşu ve hukuk devletine geçişteki rolleri üzerinde durulur. Osmanlı bürokrasisinde kullanılan kayıt sistemleri, mühimme defterleri ve arz usulü gibi teknik yazışma gelenekleri arşivsel bir perspektifle tanıtılır. Saraydaki teşrifat kuralları (protokol), bayramlaşma törenleri ve yabancı elçi kabullerinin devletin ihtişamını temsil etmedeki önemi anlatılır. İlmiye sınıfının eğitim ve yargıdaki tekeli, nakibüleşraflık müessesesi ve ulemanın merkez siyasetindeki ağırlığı sosyal tarih bağlamında ele alınır. Harem-i Hümayun’un sadece bir ikametgah değil, aynı zamanda hanedan siyasetinin belirlendiği bir merkez olması ve Valide Sultanların yönetimdeki etkisi tartışılır. Merkez teşkilatındaki yozlaşma tartışmaları, ıslahatnameler ve Koçi Bey gibi düşünürlerin devlet yapısına dair sundukları eleştirel raporlar analiz edilir. 19. yüzyılda bürokrasinin kalemlerden nezaretlere evrilmesiyle birlikte memuriyet yapısının profesyonelleşmesi ve rütbe sistemleri üzerinde durulur. Kanun-ı Esasi’nin ilanıyla birlikte Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan’ın merkez teşkilatına eklemlenmesiyle oluşan yeni siyasi yapı incelenir. Ders süresince öğrencilere merkez teşkilatına ait özgün belgeler gösterilerek kurumsal terminolojinin pratik kullanımı pekiştirilir. Devletin "merkez" ile "çevre" arasındaki dengeyi nasıl kurduğu ve merkezi otoritenin en ücra köşelere kadar nasıl ulaştırıldığı yönetim bilimleri açısından sorgulanır. Osmanlı idari sisteminin özgünlüğü, Doğu ve Batı yönetim modelleriyle kıyaslanarak öğrencinin mukayeseli tarih bilinci kazanması sağlanır. Genel tekrar haftasında klasik yapıdan modern devlete geçişin sancıları ve süreklilik gösteren kurumlar özetlenerek dönem tamamlanır. Nihayetinde ders, öğrencinin Osmanlı İmparatorluğu’nun altı asır boyunca ayakta kalmasını sağlayan idari dehanın merkezdeki kaynağını tüm boyutlarıyla kavramasını hedefler.
Ders Veren	İlhami YURDAKUL

Hafta	Konu
1	Eski Türk Gelenekleri
2	İslam Devletleri Mirası
3	Osmanlı Devlet Felsefesi
4	Saray Birun Teşkilatı
5	Saray Enderun Mektebi
6	Harem Hümayun Siyaseti
7	Politics of the Imperial Harem
8	Ara Sınav
9	Seyfiye Askeri Bürokrasi
10	İlmiye Yargı Sistemi
11	Kalemiye Yazışma Diplomasisi
12	Maliye Defterdarlık Kurumu
13	Bab-ı Ali Yükselişi
14	Nezaretler Kurulma Süreci
15	Parlamenter Sisteme Geçiş
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Program Çıktıları
1	Tarih alanında edindiği kuramsal ve uygulamalı bilgi birikimini; tarihsel olay, süreç ve olguları analiz etme, yorumlama ve anlamlandırma süreçlerinde etkin biçimde kullanır.
2	Tarihsel sorunları saptar, analiz eder ve uygun araştırma yöntemlerini kullanarak kanıta dayalı çözümler/açıklamalar geliştirir; süreç yönetiminde eleştirel analiz ve sentez yetkinliği sergiler.
3	Tarihsel sistemleri, kurumları ve süreçleri analiz eder; çağdaş Tarih yazıcılığı yöntemleri ve kaynak tenkidi vasıtasıyla tarihsel sorunsallara yönelik bilimsel açıklamalar/çözümler geliştirir.
4	Tarih disiplini dışındaki pedagoji, felsefe, sanat ve sosyal bilimlerin (siyaset, sosyoloji vb.) sunduğu kuramsal bilgileri tarihsel analiz süreçlerine entegre eder.
5	Tarih araştırmalarında; dijital beşeri bilimler araçlarını, dijital arşivleri ve veri tabanlarını etkin bir şekilde kullanır; araştırma süreçlerinde bilişim teknolojilerinden yararlanarak verileri dijital ortamda analiz eder.
6	Tarihsel bir araştırmayı bağımsız olarak tasarlar; birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplar, analiz eder, yorumlar ve sonuçlarını bilimsel etik kurallara uygun biçimde raporlar ve sunar.
7	Bireysel ve disiplinler arası ekip çalışmalarında etkin rol alır; tarihsel sorunsallara yönelik tartışmalarda bilimsel etik çerçevesinde iş birliği yapar ve ortak projelerde sorumluluk üstlenir.
8	Türkçe’yi ve Osmanlı Türkçesi’ni yazılı ve sözlü olarak etkin ve akademik düzeyde kullanır; en az bir yabancı dilde Tarih literatürünü takip edebilecek düzeyde iletişim kurar.
9	Yaşam boyu öğrenme bilinciyle; Tarih disiplini ve ilgili alanlardaki bilimsel gelişmeleri takip eder, yeni bilgi kaynaklarına erişim sağlar ve mesleki yetkinliklerini sürekli günceller.
10	Tarih yazıcılığı ve mesleki uygulamalarda etik ilkeleri içselleştirir; bilimsel dürüstlük, nesnellik ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket eder.
11	Tarihsel olay ve uygulamaların evrensel, toplumsal, kültürel, ekonomik ve hukuksal boyutlarını değerlendirir; çevre, sürdürülebilirlik ve insan hakları gibi küresel meselelere tarihsel derinlik ve perspektif kazandırarak çözüm süreçlerine katkı sağlar.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11
Osmanlı merkezi yönetim yapısını açıklar.	3	3	3	3	5	3	3	3	3	3	3
Karar alma mekanizmalarını derinlemesine inceler.	5	5	4	4	5	4	4	3	4	4	4
Saray teşkilatının kurumsal rollerini kavrar.	4	4	4	3	5	3	4	3	5	4	5
Bürokrasi sınıflarının görevlerini analiz eder.	5	5	5	4	5	4	5	3	5	4	5
Devlet yapısındaki modernleşme sürecini yorumlar.	5	5	5	4	5	4	5	3	5	4	5
Ortalama Değer	4,4	4,4	4,2	3,6	5	3,6	4,2	3	4,4	3,8	4,4

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/398057