TAR6008 - Ermeni Sorunu ve Avrupa

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ

TARİH - DR

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Ermeni Sorunu ve Avrupa	TAR6008		3 + 0	7,5	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - DR - Lisansüstü (Yüz yüze)
Amaç	Bu dersin temel amacı, 19. yüzyıldan günümüze "Ermeni Sorunu"nun tarihsel gelişimini ve bu sürecin Avrupa diplomasisi ile olan çok boyutlu ilişkisini analiz etmektir. Müfredat kapsamında, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki toplumsal yapı, milliyetçilik hareketleri ve büyük güçlerin (İngiltere, Fransa, Rusya) "Şark Meselesi" çerçevesinde konuya müdahil olma süreçleri derinlemesine incelenir. Öğrencilerin; 1915 olaylarını, tehcir kararını ve sonrasındaki uluslararası siyasi gelişmeleri, dönemin belgeleri ve farklı tarihsel perspektifler ışığında değerlendirmeleri hedeflenir. Ayrıca, Avrupa Birliği ve çeşitli Avrupa devletlerinin bu meseleyi günümüz dış politikasında ve Türkiye ile olan ilişkilerinde nasıl bir araç veya engel olarak kullandıkları eleştirel bir bakışla ele alınır. Son olarak ders, öğrencilere tarihi bir meseleyi uluslararası hukuk, diplomasi tarihi ve siyaset bilimi yöntemlerini kullanarak objektif bir şekilde analiz etme yetkinliği kazandırmayı amaçlamaktadır.
Ders İçeriği	Bu ders, 19. yüzyılın ikinci yarısından günümüze kadar uzanan süreçte Ermeni Sorunu'nu Avrupa diplomasisi, uluslararası hukuk ve Osmanlı modernleşmesi ekseninde kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Klasik Osmanlı toplum yapısındaki "Millet-i Sadıka" kavramı ve Ermeni toplumunun imparatorluk içindeki idari, kültürel ve ekonomik konumu dersin giriş noktasını oluşturur. Fransız İhtilali sonrası yayılan milliyetçilik akımlarının Osmanlı tebaası üzerindeki etkileri ve ayrılıkçı hareketlerin ilk kıvılcımları analiz edilir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası imzalanan Ayastefanos ve Berlin Antlaşmaları ile Ermeni meselesinin ilk kez uluslararası bir diplomasi konusu haline gelmesi ayrıntılarıyla ele alınır. İngiltere, Fransa ve Rusya gibi büyük güçlerin "Şark Meselesi" çerçevesinde Ermeni ıslahatlarını kendi stratejik çıkarları doğrultusunda nasıl araçsallaştırdıkları tartışılır. Reform taleplerinin diplomatik baskıya dönüşmesi, misyonerlik faaliyetlerinin etkisi ve bu süreçte Avrupa kamuoyunda oluşan Türk imajı incelenir. Ermeni siyasi komitelerinin (Hınçak ve Taşnak) kuruluşu, ideolojik temelleri ve Balkanlar’daki komitacılık faaliyetlerini model alan eylem stratejileri değerlendirilir. Birinci Dünya Savaşı öncesi 1914 Ermeni Islahat Planı ve Avrupa devletlerinin Osmanlı üzerindeki son büyük diplomatik hamlesi analiz edilir. Savaşın başlamasıyla birlikte Ermeni milislerin Rus ordusuyla işbirliği, sivil halka yönelik saldırılar ve Osmanlı Devleti’nin aldığı askeri güvenlik önlemleri işlenir. 24 Nisan 1915 tarihli genelgenin içeriği, tutuklamalar ve bu tarihin siyasi bir sembol haline gelme süreci tartışılır. 27 Mayıs 1915 Sevk ve İskân Kanunu’nun (Tehcir) hukuki gerekçeleri, uygulama aşamasındaki lojistik zorluklar ve yaşanan trajediler belgelere dayalı olarak anlatılır. İttihat ve Terakki yönetiminin politikaları, savaş koşullarının dayattığı zorunluluklar ve dönemin mülki idarecilerinin raporları eleştirel bir süzgeçten geçirilir. Savaş döneminde kurulan Divan-ı Harb-i Örfi yargılamaları, sorumluların cezalandırılması süreci ve bu sürecin Avrupa hukuk tarihindeki yeri incelenir. Mondros Ateşkesi sonrası imzalanan Sevr Antlaşması’nda öngörülen Ermenistan tasarısı ve bölgedeki sınır tartışmaları haritalar üzerinden değerlendirilir. Gümrü, Moskova ve Kars antlaşmalarıyla Doğu sınırlarının kesinleşmesi ve Ermenistan Cumhuriyeti ile kurulan ilk diplomatik ilişkiler analiz edilir. Lozan Barış Antlaşması sürecinde Ermeni Sorunu’nun nasıl ele alındığı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin meseleyi "azınlık hakları" perspektifine nasıl taşıdığı vurgulanır. Cumhuriyet döneminde meselenin uzun süre sessiz kalması ve 1970’li yıllarda ASALA terör örgütünün ortaya çıkışıyla konunun tekrar uluslararası gündeme gelmesi işlenir. ASALA’nın Türk diplomatlara yönelik suikastları, Avrupa başkentlerindeki terör eylemleri ve bu saldırıların Avrupa devletleri tarafından nasıl karşılandığı tartışılır. 1915 olaylarının "soykırım" olarak tanımlanması çabaları, sözde soykırım iddialarının parlamentolar düzeyinde kabul edilme süreçleri ve lobi faaliyetleri incelenir. Fransa, Almanya, İsviçre ve son olarak ABD’nin konuya dair aldığı kararların uluslararası hukuk ve Türkiye ile olan ikili ilişkiler üzerindeki etkileri analiz edilir. Avrupa Birliği’nin (AB) Türkiye ile olan katılım müzakerelerinde Ermeni meselesini bir ön şart veya demokratikleşme kriteri olarak sunma eğilimleri değerlendirilir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Perinçek-İsviçre davasında verdiği ifade özgürlüğü kararı ve bu kararın hukuki emsal niteliği tartışılır. Diaspora Ermenilerinin Avrupa siyaseti üzerindeki etkisi, kimlik inşası ve tarihsel belleğin siyasi bir propaganda aracına dönüşme biçimleri ele alınır. Türk-Ermeni ilişkilerinde normalleşme çabaları, 2009 Zürih Protokolleri süreci ve güncel diplomatik girişimler analiz edilir. Azerbaycan-Ermenistan arasındaki Karabağ çatışmalarının bölgesel denkleme etkisi ve Türkiye’nin bu krizdeki stratejik tutumu ders kapsamında işlenir. Bilimsel tarafsızlık ilkesiyle, Türk arşivlerinin yanı sıra Rus, İngiliz ve Ermeni arşiv belgelerinin karşılaştırmalı okuması yapılır. Tarihçiler Komisyonu önerisi, ortak bir bellek oluşturma çabaları ve akademik dünyadaki farklı ekoller (Haleçoğlu, Akçam vb.) arasındaki tartışmalar değerlendirilir. Sömürgecilik sonrası Avrupa’nın ahlaki üstünlük arayışında bu meseleyi nasıl konumlandırdığı sosyolojik bir perspektifle incelenir. İkinci Dünya Savaşı sonrası gelişen uluslararası ceza hukuku kavramlarının 1915 olaylarına geriye dönük (retroaktif) uygulanabilirliği tartışılır. Avrupa'daki Türk toplumunun meseleye yaklaşımı, sivil toplum kuruluşlarının çalışmaları ve karşı lobi faaliyetlerinin etkinliği analiz edilir. Ders, meselenin sadece bir tarih tartışması olmadığını, aynı zamanda bir "kimlik siyaseti" ve "yumuşak güç" savaşı olduğunu vurgular. Siyasetçilerin tarihi olaylara dair hüküm verme yetkisi ile tarihçilerin metodolojik araştırmaları arasındaki sınır üzerinde durulur. Bilgi kirliliğiyle mücadele yöntemleri, dijital mecralardaki dezenformasyon ve kaynak eleştirisi becerileri geliştirilir. Ermenistan’daki eğitim sistemi ve ders kitaplarında Türkiye algısının nasıl inşa edildiği örneklendirilerek gösterilir. Küresel güçlerin Kafkasya üzerindeki enerji ve güvenlik çıkarlarının, Ermeni meselesine yaklaşımlarını nasıl şekillendirdiği analiz edilir. Belge sahtecilikleri (Andonyan belgeleri gibi) ve tarihsel gerçeklerin tahrif edilmesi yöntemleri bilimsel kanıtlarla çürütülür. Savaş mağdurlarının anılarına saygı ile siyasi iddiaların nesnelliği arasındaki hassas denge gözetilir. Avrupa Konseyi ve Avrupa Parlamentosu kararlarının hukuki bağlayıcılığı ile siyasi sembolizmi arasındaki farklar işlenir. Türkiye’nin meseleye dair "adil hafıza" (just memory) yaklaşımı ve dışişleri bakanlığı doktrinleri analiz edilir. Ermeni Sorunu'nun modern Türkiye-AB ilişkilerindeki kriz anları ve işbirliği fırsatları üzerindeki rolü tartışılır. Ders boyunca öğrenciler, karmaşık bir uluslararası meseleyi hem yerel hem de küresel ölçekte analiz etme yetisi kazanırlar. Tarihsel olayların günümüz reel politikasında nasıl manipüle edilebildiği gerçek vaka çalışmaları üzerinden gösterilir. Eleştirel düşünme yeteneği sayesinde, dogmatik yaklaşımlardan uzak, rasyonel ve veri odaklı bir bakış açısı geliştirilmesi hedeflenir. Uluslararası ilişkiler disiplininin araçları kullanılarak, devletlerin çıkar çatışmaları ve etik değerler arasındaki gerilimi incelenir. Diaspora siyasetinin rasyonelliği, Ermenistan devletinin ekonomik geleceği ve bölge barışının önündeki engeller değerlendirilir. Dersin sonunda, tarihin geleceği ipotek altına almaması için izlenebilecek olası barış ve uzlaşı yolları üzerine beyin fırtınası yapılır. Akademik dürüstlük ve arşiv disiplini çerçevesinde hazırlanan bu içerik, öğrenciye derinlemesine bir uzmanlık kazandırır. Sonuç olarak ders, bir asırlık bu sorunun Avrupa'nın siyasi koridorlarında nasıl bir kart olarak kullanıldığını tüm çıplaklığıyla ortaya koyar. Öğrencilerin sadece bilgi sahibi olmaları değil, aynı zamanda bu bilgiyi savunabilecek metodolojik donanıma erişmeleri sağlanır. Bu kapsamlı eğitim, 21. yüzyılın diplomatik mücadelelerini anlamak için vazgeçilmez bir tarihsel temel sunar.
Ders Veren	Dilara USLU

Hafta	Konu
1	Klasik Osmanlı Toplum Yapısı ve Ermenilerin Sosyo-Ekonomik Durumu
2	Milliyetçilik Akımları, İsyancı Komitelerin Doğuşu ve İdeolojik Temelleri
3	Şark Meselesi ve Berlin Antlaşması: Sorunun Uluslararası Boyut Kazanması
4	Büyük Güçlerin Islahat Talepleri ve Avrupa Diplomasisindeki Stratejileri
5	Birinci Dünya Savaşı Öncesi Diplomatik Hamleler ve 1914 Islahat Planı
6	1915 Olayları: Sevk ve İskân Kanunu, Gerekçeleri ve Uygulama Süreci
7	Savaş Dönemi Yargılamaları ve Uluslararası Kamuoyundaki Yankıları
8	Ara Sınav
9	Sevr'den Lozan'a: Sınır Tartışmaları ve Azınlık Hakları Statüsü
10	Cumhuriyet Dönemi Politikaları ve Terör Örgütü ASALA'nın Faaliyetleri
11	Sözde Soykırım İddiaları ve Avrupa Parlamentolarındaki Kararların Analizi
12	Uluslararası Hukuk Açısından 1915 Olayları ve AİHM Perinçek Kararı
13	Diaspora Siyaseti, Kimlik İnşası ve Avrupa’da Lobicilik Faaliyetleri
14	Türkiye-AB İlişkilerinde Ermeni Sorunu: Bir Kriter Olarak Dayatmalar
15	Normalleşme Süreci, Bölgesel Barış Arayışları ve Güncel Gelişmeler
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Araştırma – yaşam boyu öğrenme, yazma, okuma, Bilişim, eleştirel düşünme, soru geliştirme, yönetsel beceriler, takım çalışması	Grup Çalışması	3	10
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	12
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Önceden planlanmış özel beceriler	Vaka Çalışması	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Küçük Grup Tartışması	1	8
Ara Sınav 1		1	1
Kısa Sınav 1		1	1
Final		1	1
Ders İş Yükü:		191
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		7,49

Program Çıktıları
1	Lisansüstü eğitim öğrencisi, olayları değerlendirirken çeşitli tahlil ve tespitler yaparak, tarihi hadiselere daha derinlemesine vakıf olunabileceğini bilir
2	Sosyal bilimlerin sağladığı modern araştırma yöntemlerini uygulayarak çeşitli alanlarda özgün araştırmalar yapabilir. Bu araştırmalarında ana kaynaklara ulaşıp bunların sağladığı bilgileri değerlendirebilir
3	Alanıyla ilgili yapılmış herhangi bir araştırmanın özgün ve bilimsel yeterlilikte bir çalışma olup olmadığı tayin edebilir .
4	Tarih disiplini ile ilgili konularda uzman ya da bilgisi olmayan dinleyicileri bilgilendirir, onlara elde ettiği bulgularla ilgili düşüncelerini açık bir biçimde yazılı ve sözlü olarak ifade eder
5	Sosyal bilimlerin sağladığı metodolojik ve kuramsal imkanları kullanarak tetkik, tahlil ve teşhis yapabilme yeteneğine sahiptir
6	Sahasıyla ilgili çalışmaları yetkin bir şekilde ve inisiyatif kullanarak yapabilir.
7	Araştırmaları esnasında karşılaşabileceği engelleri nasıl aşacağını bilir ve çözümleri uygular.
8	Çalışmaları sırasında bilimsel ahlaki değerleri bir an olsun unutmadan bunlara sadık kalır
9	Tarihçinin sürekli çalışması ve sahasıyla ilgili yayınları takip etmesi gerektiğini bilir. Bunları takip ederken, yeni gelişmelerden ve varılan bilimsel sonuçlardan haberdar olur
10	Çalışmalarının sonuçlarının sadece meslektaşlarına değil, çeşitli toplumsal kesimlere de ulaşmasını sağlar
11	Ülkenin kültürel, medeni ve milli varlığının gelişmesi için bu sonuçları azami ölçüde kullanır
12	Bir sosyal bilimci olduğunun farkında olarak toplumla bağlarını hem mesleki hem de insani anlamda güçlü tutar
13	Kaynak dillerini bilir. Tarih alanında yapılmış güncel araştırmaları takip ederek yeterli düzeyde anlayabilir ve meslektaşları ile iletişim kurabilecek düzeyde yabancı dil bilgisine sahip olmayı amaç edinir
14	Tarih metodolojisini kullanarak eleştirel düşünme, yaratıcı düşünme, yorumlama ve sentez yapma becerilerine sahiptir ve alanıyla ilgili çalışmaları bağımsız veya ortak çalışma olarak yürütebilir

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11	PÇ 12	PÇ 13	PÇ 14
Meselenin Avrupa devletleri tarafından dış politika ve lobicilik faaliyetlerinde nasıl kullanıldığını saptar.	4	5	4	5	4	5	4	5	4	3	4	3	4	3
Tarihsel verileri eleştirel bir süzgeçten geçirerek rasyonel ve kanıta dayalı akademik argümanlar üretir.	4	3	4	3	3	4	3	4	3	4	3	4	4	4
Ermeni Sorunu'nun tarihsel gelişimini Osmanlı ve Avrupa diplomasisi bağlamında analiz eder.	3	4	4	5	4	5	4	5	4	5	4	5	4	5
1915 olaylarını ve tehcir kararını arşiv belgeleri ve uluslararası hukuk ilkeleri ışığında değerlendirir.	4	5	4	5	4	5	4	5	4	5	4	5	4	5
Türk-Ermeni ilişkilerindeki normalleşme süreçlerini ve bölgesel güvenlik dinamiklerini yorumlar.	4	3	4	3	4	3	4	3	4	3	4	3	4	3
Ortalama Değer	3,8	4	4	4,2	3,8	4,4	3,8	4,4	3,8	4	3,8	4	4	4

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/439670