TAR6024 - Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası II

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ

TARİH - DR

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası II	TAR6024		3 + 0	7,5	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - DR - Lisansüstü (Yüz yüze)
Amaç	Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası II dersinin amacı, öğrencinin temel okuma becerilerini geliştirerek Divanî, Celî Divanî ve Siyakat gibi daha karmaşık yazı türlerini uzmanlık düzeyinde tanımasını sağlamaktır. Ders kapsamında, merkez ve taşra teşkilatına ait ileri düzey diplomatik metinler analiz edilerek belgelerin hukuki, idari ve sosyal tarih açısından derinlemesine çözümlenmesi hedeflenir. Bu süreçte öğrenci, arşiv fonlarındaki farklı defter serilerini ve yoğun bürokratik yazışmaları bağımsızca kullanabilecek akademik yetkinliğe ulaştırılır.
Ders İçeriği	Osmanlı Paleografyası ve Diplomatikası II dersi, ilk dönem kazanılan temel becerileri ileri seviyeye taşıyarak öğrencilerin karmaşık bürokratik metinler ve farklı yazı türleri üzerindeki uzmanlığını derinleştirmeyi hedefler. Dersin başında, Divan-ı Hümayun ve Bab-ı Ali kalemlerinden çıkan belgelerin üslup farkları ile diplomatik incelikleri detaylıca ele alınır. Divanî yazı türünün karakteristik özellikleri, harf modifikasyonları ve bu yazının devlet hiyerarşisindeki sembolik değeri üzerinde durulur. Öğrenciler, satırları yukarı doğru kavislenen Celî Divanî hattıyla kaleme alınmış görkemli ferman ve beratları okuma becerisi kazanırlar. Devletin mali kayıtlarında ve tapu tahrir defterlerinde kullanılan Siyakat yazısının temel mantığı, harf kısaltmaları ve özgün karakterleri incelenir. Siyakat rakamları olarak bilinen özel sayı sisteminin çözümlenmesi ve bu rakamların muhasebe kayıtlarındaki kullanımı pratiklerle öğretilir. Vakfiye metinlerinin yapısal analizleri yapılarak bu belgelerin hukuki terminolojisi ve dini referansları üzerinde durulur. Şer’iyye sicillerindeki mahkeme kayıtları, hüccetler ve ilamlar üzerinden dönemin hukuk dili ve sosyal yaşamı analiz edilir. Tanzimat sonrası değişen bürokratik yapı ile birlikte ortaya çıkan yeni belge türleri ve modernleşen yazışma usulleri kronolojik olarak takip edilir. Telgraf kayıtları, mazbatalar ve resmi raporlar (layihalar) üzerinden 19. yüzyıl Osmanlı bürokrasisinin dili çözümlenir. İradeler, meclis tutanakları ve yabancı devletlerle yapılan antlaşma metinlerinin diplomatik özellikleri karşılaştırmalı olarak işlenir. Öğrencilerin metin içerisindeki arkaik kelimeleri, terkipleri ve karmaşık gramer yapılarının anlamlarını kavramaları için ileri düzey sözlük çalışmaları yapılır. Belgelerin sadece metin kısmıyla değil, üzerindeki mühürler, imza (pençe) formları ve kayıt şerhleri gibi yan unsurlarla birlikte bir bütün olarak değerlendirilmesi sağlanır. Arşiv tasnif sistemindeki fonların (Ali Emiri, İbnülemin, Cevdet vb.) özellikleri anlatılarak araştırmacının doğru belgeye ulaşma yöntemleri pekiştirilir. Ders boyunca farklı yüzyıllara ait paleografik değişimler izlenerek yazının tarihsel gelişimi ve estetik dönüşümü gözlemlenir. Karmaşık el yazılarında kelime gruplarını ayırma, hatalı yazımları teşhis etme ve bağlamdan hareketle metni tamamlama teknikleri geliştirilir. Diplomasi tarihinde önemli yer tutan ahidnâmelerin özel formülleri ve bu belgelerin uluslararası hukuk açısından önemi vurgulanır. Tahrir, mühimme ve şikâyet defterleri gibi ana defter serileri üzerinde uygulamalı okuma ve içerik analizi çalışmaları yürütülür. Öğrencinin bir belgeyi transkribe etmenin ötesinde, o belgenin hangi tarihsel sorunsala yanıt verdiğini analiz edebilecek eleştirel bakış açısı kazanması hedeflenir. Bürokratik yazışmalarda kullanılan özel kodlar, kısaltmalar ve kalıplaşmış dua cümlelerinin metin içindeki işlevleri açıklanır. Dersin son aşamasında, öğrencilerin özgün bir araştırma konusu belirleyerek ilgili arşiv belgelerini bulma ve bunları bilimsel metne dönüştürme kapasiteleri ölçülür. Teknik donanım, arşiv etiği ve belgeye sadakat prensipleri çerçevesinde öğrencinin profesyonel tarihçilik kimliği güçlendirilir. Nihayetinde bu ders, mezun adayının Osmanlı Arşivleri’nde bağımsız araştırma yapabilecek teknik, dilsel ve metodolojik donanıma tam anlamıyla sahip olmasını sağlayarak eğitim sürecini tamamlar.

Hafta	Konu
1	Divanî Yazı Türü
2	Celî Divanî Özellikleri
3	Siyakat Yazısına Giriş
4	Siyakat Rakamları Analizi
5	Mali Kayıt Okumaları
6	Şer’iyye Sicil İncelemeleri
7	Vakfiye Metni Çözümlemeleri
8	Ara Sınav
9	Tanzimat Dönemi Diplomatikası
10	Meclis Tutanakları Okuma
11	İradeler Ve Mazbatalar
12	Uluslararası Ahidnâme Analizi
13	Defter Serileri İncelemesi
14	Arşiv Fonları Çalışması
15	Genel Metin Tekrarı
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Program Çıktıları
1	Lisansüstü eğitim öğrencisi, olayları değerlendirirken çeşitli tahlil ve tespitler yaparak, tarihi hadiselere daha derinlemesine vakıf olunabileceğini bilir
2	Sosyal bilimlerin sağladığı modern araştırma yöntemlerini uygulayarak çeşitli alanlarda özgün araştırmalar yapabilir. Bu araştırmalarında ana kaynaklara ulaşıp bunların sağladığı bilgileri değerlendirebilir
3	Alanıyla ilgili yapılmış herhangi bir araştırmanın özgün ve bilimsel yeterlilikte bir çalışma olup olmadığı tayin edebilir .
4	Tarih disiplini ile ilgili konularda uzman ya da bilgisi olmayan dinleyicileri bilgilendirir, onlara elde ettiği bulgularla ilgili düşüncelerini açık bir biçimde yazılı ve sözlü olarak ifade eder
5	Sosyal bilimlerin sağladığı metodolojik ve kuramsal imkanları kullanarak tetkik, tahlil ve teşhis yapabilme yeteneğine sahiptir
6	Sahasıyla ilgili çalışmaları yetkin bir şekilde ve inisiyatif kullanarak yapabilir.
7	Araştırmaları esnasında karşılaşabileceği engelleri nasıl aşacağını bilir ve çözümleri uygular.
8	Çalışmaları sırasında bilimsel ahlaki değerleri bir an olsun unutmadan bunlara sadık kalır
9	Tarihçinin sürekli çalışması ve sahasıyla ilgili yayınları takip etmesi gerektiğini bilir. Bunları takip ederken, yeni gelişmelerden ve varılan bilimsel sonuçlardan haberdar olur
10	Çalışmalarının sonuçlarının sadece meslektaşlarına değil, çeşitli toplumsal kesimlere de ulaşmasını sağlar
11	Ülkenin kültürel, medeni ve milli varlığının gelişmesi için bu sonuçları azami ölçüde kullanır
12	Bir sosyal bilimci olduğunun farkında olarak toplumla bağlarını hem mesleki hem de insani anlamda güçlü tutar
13	Kaynak dillerini bilir. Tarih alanında yapılmış güncel araştırmaları takip ederek yeterli düzeyde anlayabilir ve meslektaşları ile iletişim kurabilecek düzeyde yabancı dil bilgisine sahip olmayı amaç edinir
14	Tarih metodolojisini kullanarak eleştirel düşünme, yaratıcı düşünme, yorumlama ve sentez yapma becerilerine sahiptir ve alanıyla ilgili çalışmaları bağımsız veya ortak çalışma olarak yürütebilir

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11	PÇ 12	PÇ 13	PÇ 14
Siyakatli mali kayıtları çözümlemeyi öğrenir.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Diplomatik belgeleri tarihselce yorumlama becerisi.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
İleri düzey Osmanlı metinlerini okur.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Karmaşık yazı türlerini analiz eder.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Arşiv belgelerini bilimselce tasnif eder.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Ortalama Değer	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/439686