TAR5039 - XI-XV. Yüzyıllarda İslam Dünyası

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ

LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ

TARİH - YL

(2025 - 2026) Ders Bilgi Formu

Ders Adı	Kodu	Yarıyıl	T+U Saat	AKTS	Z / S
XI-XV. Yüzyıllarda İslam Dünyası	TAR5039		3 + 0	7,5	Seçmeli

Birim Bölüm	Tarih - YL - Lisansüstü (örgün öğretim)
Amaç	XI–XV. Yüzyıllarda İslam Dünyası dersi, öğrencilere Orta Çağ boyunca İslam medeniyetinin geçirdiği siyasal, toplumsal, kültürel ve entelektüel dönüşümleri bütüncül ve analitik bir bakış açısıyla kavratmayı amaçlamaktadır. Ders, bu uzun zaman dilimini yalnızca ardışık siyasal olaylar çerçevesinde ele almak yerine, bilimsel üretim, düşünce sistemleri, kurumlar, toplumsal yapı ve dinler arası etkileşimler üzerinden değerlendirmeyi hedefler. Bu doğrultuda öğrencilerin, Orta Çağ İslam dünyasını hem kendi iç dinamikleri hem de Doğu ve Batı dünyalarıyla kurduğu ilişkiler bağlamında anlamaları amaçlanmaktadır. Dersin temel hedeflerinden biri, Abbâsîler’in siyasal gücünün zayıflamasıyla birlikte İslam dünyasında ortaya çıkan yeni güç merkezlerini ve bu merkezlerin oluşturduğu çok katmanlı siyasal yapıyı analiz etmektir. Büyük Selçuklular, Anadolu Selçukluları, Eyyûbîler ve Memlükler gibi devletlerin yükselişi; iktidar, meşruiyet, askerî yapı ve idari organizasyon bağlamında ele alınarak İslam dünyasında süreklilik ve dönüşüm ilişkileri ortaya konacaktır. Bu süreçte Moğol istilaları, Haçlı Seferleri ve Akdeniz dünyasıyla kurulan temasların İslam toplumları üzerindeki etkileri de değerlendirilir. Ders aynı zamanda XI–XV. yüzyıllar arasında İslam dünyasında bilimsel ve felsefî düşüncenin ulaştığı yüksek düzeyi merkeze alır. Tıp, eczacılık, kimya, zooloji, astronomi ve felsefe alanlarında üretilen eserlerin yalnızca içerikleri değil, bu bilginin hangi kurumlar aracılığıyla üretildiği ve aktarıldığı da ele alınacaktır. Öğrencilerin, İslam bilim geleneğini modern bilimle ilişkilendirerek süreklilik ve kopuş noktalarını ayırt edebilmeleri amaçlanmaktadır. Bu dersin bir diğer amacı, öğrencilerin birincil kaynaklarla (ilmî eserler, tabakat kitapları, seyahatnameler, coğrafya ve tarih metinleri) çalışma becerilerini geliştirmektir. Kaynakların tarihsel bağlam içinde eleştirel biçimde okunması, karşılaştırılması ve yorumlanması teşvik edilir. Böylece öğrenciler, Orta Çağ İslam dünyasına dair akademik araştırma yapabilecek teorik ve metodolojik altyapıyı kazanırlar. Ders, yüksek lisans düzeyinde bilimsel yazım, sunum ve araştırma etiği konularında da öğrencilerin yetkinliklerini artırmayı hedefler.
Ders İçeriği	XI–XV. Yüzyıllarda İslam Dünyası dersi, Orta Çağ İslam medeniyetinin siyasal, bilimsel ve kültürel gelişimini disiplinler arası bir yaklaşımla ele almaktadır. Ders, Abbâsî sonrası dönemde İslam dünyasında ortaya çıkan yeni siyasal yapıların analiziyle başlar. Selçuklular, Eyyûbîler ve Memlükler dönemlerinde devlet teşkilatı, askerî sistemler, iktidar ve meşruiyet anlayışları incelenir. Moğol istilalarının ve Haçlı Seferleri’nin İslam coğrafyası üzerindeki etkileri, siyasal ve toplumsal sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir. Dersin önemli bir bölümünü bilim ve düşünce tarihi oluşturmaktadır. Tıp alanında İbn Sînâ’nın el-Kânûn fi’t-Tıbb adlı eseri, er-Râzî’nin klinik gözleme ve farmakolojiye dayalı çalışmaları ayrıntılı biçimde ele alınır. Kimya ve eczacılığın gelişimi, deneysel yöntemler ve maddelerin sınıflandırılması üzerinden incelenir. Zooloji ve doğa bilimlerinde Câhiz’in hayvanat çalışmaları ve biyolojik gözlemleri, Orta Çağ İslam düşüncesindeki doğa algısını anlamak açısından değerlendirilir. Felsefe ve düşünce tarihinde Fârâbî, İbn Rüşd ve Gazâlî gibi isimlerin eserleri üzerinden akıl–vahiy ilişkisi, mantık, metafizik ve epistemoloji tartışmaları ele alınır. Eğitim kurumları, özellikle medrese sistemi ve Beytü’l-Hikme geleneği, bilginin kurumsallaşması bağlamında incelenir. Tabakat kitapları aracılığıyla âlimlerin, hekimlerin ve filozofların sosyal konumları ve entelektüel ağları analiz edilir. Ders ayrıca Orta Çağ İslam dünyasının coğrafî ve kültürel çeşitliliğini seyahatnameler ve coğrafya eserleri üzerinden ele alır. İbn Havkal, el-İdrîsî, Makdisî, İbn Battûta ve Marco Polo’nun gözlemleri, İslam dünyasının farklı bölgeleri arasındaki etkileşimi ve küresel bağlantıları ortaya koymak amacıyla değerlendirilir. Dersin son bölümünde, bu dönemde üretilen bilimsel mirasın Avrupa’da nasıl aktarıldığı ve yeniden yorumlandığı; İslam medeniyetinin Batı Rönesansı üzerindeki etkileri ve modern bilimle ilişkisi tartışılarak ders tamamlanır.
Ders Veren	Mehmet KAVAK

Hafta	Konu
1	İslam Medeniyetinde İlk Bilimsel ve Felsefi Dönem
2	İslam ve Yunan Felsefesi: Etkileşim ve Yorumlar
3	Beytü'l-Hikme
4	İslam Dünyasında Tıp: Ali b. Rabben et-Taberi, Ali b. Abbas el-Mecusi Razi, İbn Sina, Zehravi vd.
5	İslam Dünyasında Felsefe ve Mantık
6	Astronomi ve Matematikte İslam Dünyasının Katkıları
7	Zooloji ve Doğa Bilimleri: Cahiz ve ed-Demiri
8	Ara Sınav
9	Tabakat Kitapları
10	İslam Medeniyetinde Sanat ve Mimari
11	İslam Dünyasında Seyahat: Rihle
12	İslam Dünyasında Coğrafya: İbn Havkal, Makdisi, Battuta, İbn Cübeyr, İdrisi vd.
13	Endülüs'te İlim ve Kültür I
14	Endülüs'te İlim ve Kültür II
15	Ortaçağ İslam Dünyasının Batı'ya Etkisi ve Rönesans
16	Yarıyıl Sonu Sınavı

Ders İş Yükü	Çalışma Türü / Öğretim Metotlar	Süresi (Saat)	Sayısı
Araştırma – yaşam boyu öğrenme, yazma, okuma, Bilişim, eleştirel düşünme, soru geliştirme, yönetsel beceriler, takım çalışması	Grup Çalışması	1	12
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme	Tartışmalı Ders	3	14
Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması	Beyin Fırtınası	2	14
Dinleme ve anlamlandırma	Ders	3	14
Ara Sınav 1		1	1
Final		1	1
Ödev (Sunum)		1	1
Ders İş Yükü:		127
AKTS (Ders İş Yükü / 25.5):		4,98

Program Çıktıları
1	Lisansüstü eğitim sırasında öğrenci, tarihin yalnızca olayların ne zaman ve nasıl olduğunu inceleyen bir bilim dalı olmadığını, olaylar arasındaki ilişkilerin ve bu ilişkiler sonucu ortaya çıkan olguların tahlilini hedeflediğini öğrenmiştir. Bu sayede olayları değerlendirirken çeşitli tahlil ve tespitler yaparak, tarihi hadiselere daha derinlemesine vakıf olunabileceğini bilir.
2	Sosyal bilimlerin sağladığı modern araştırma yöntemlerini uygulayarak çeşitli alanlarda özgün araştırmalar yapabilir. Bu araştırmalarında ana kaynaklara ulaşıp, bunların sağladığı bilgileri değerlendirebilir.
3	Alanıyla ilgili yapılmış herhangi bir araştırmanın özgün ve bilimsel yeterlilikte bir çalışma olup olmadığı tayin edebilir.
4	Tarih disiplini ile ilgili konularda uzman ya da bilgisi olmayan dinleyicileri bilgilendirir, onlara elde ettiği bulgularla ilgili düşüncelerini açık bir biçimde yazılı ve sözlü olarak ifade eder.
5	Sosyal bilimlerin sağladığı metodolojik ve kuramsal imkanları kullanarak tetkik, tahlil ve teşhis yapabilme yeteneğine sahiptir.
6	Sahasıyla ilgi çalışmaları yetkin bir şekilde ve insiyatif kullanarak yapabilir.
7	Araştırmaları esnasında karşılaşabileceği engelleri nasıl aşacağını bilir ve çözümleri uygular.
8	Çalışmaları sırasında bilimsel ahlaki değerleri bir an olsun unutmadan, bunlara sadık kalır.
9	Tarihçinin sürekli çalışması ve sahasıyla ilgili yayınları takip etmesi gerektiğini bilir. Bunları takip ederken, yeni gelişmelerden ve varılan bilimsel sonuçlardan haberdar olur.
10	Çalışmalarının sonuçlarının sadece meslektaşlarına değil, çeşitli toplumsal kesimlere de ulaşmasını sağlar.
11	Ülkenin kültürel, medeni ve milli varlığının gelişmesi için bu sonuçları azami ölçüde kullanır.
12	Bir sosyal bilimci olduğunun farkında olarak toplumla bağlarını hem mesleki, hem de insani anlamda güçlü tutar.
13	Kaynak dillerini bilir. Tarih alanında yapılmış güncel araştırmaları takip ederek yeterli düzeyde anlayabilir ve meslektaşları ile iletişim kurabilecek düzeyde yabancı dil bilgisine sahip olmayı amaç edinir.
14	Tarih metodolojisini kullanarak, eleştirel düşünme, yaratıcı düşünme, yorumlama ve sentez yapma becerilerine sahiptir ve alanıyla ilgili çalışmaları bağımsız veya ortak çalışma olarak yürütebilir.

Ders Öğrenme Çıktısı - Program Çıktıları (1 -5 Puan Aralığı)

Ders Öğrenme Çıktısı	PÇ 1	PÇ 2	PÇ 3	PÇ 4	PÇ 5	PÇ 6	PÇ 7	PÇ 8	PÇ 9	PÇ 10	PÇ 11	PÇ 12	PÇ 13	PÇ 14
Öğrenci, XI–XV. yüzyıllar arasında İslam dünyasında meydana gelen siyasal, toplumsal ve kültürel dönüşümleri tarihsel bağlamı içinde ve analitik bir yaklaşımla açıklayabilir.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Öğrenci, Abbâsî sonrası dönemde ortaya çıkan Selçuklu, Eyyûbî ve Memlük gibi İslam devletlerinin siyasal yapıları, iktidar anlayışları ve tarihsel rollerini karşılaştırmalı olarak değerlendirebilir.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Öğrenci, XI–XV. yüzyıllar arasında İslam dünyasında tıp, felsefe, doğa bilimleri ve düşünce alanlarında üretilen bilimsel mirası birincil kaynaklara dayalı olarak analiz edebilir.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Öğrenci, tabakat kitapları, seyahatnameler, coğrafya eserleri ve bilimsel metinler gibi farklı kaynak türlerini kullanarak ileri düzey tarihsel araştırma yapabilir.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Öğrenci, XI–XV. yüzyıllar İslam dünyasına ilişkin bir konuyu akademik yazım, sunum ve araştırma etiği kurallarına uygun biçimde bilimsel bir çalışma hâline getirebilir.	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Ortalama Değer	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-

https://ebs.bilecik.edu.tr/pdf/dersbilgigetir/439747