Amaç
Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun siyasi ve kültürel tarihinin üniversite düzeyinde incelenmesinin amacı, Tuğrul Bey’den Sencer’e uzanan süreçte merkezi iktidarın kuruluşunu, Melikşah dönemindeki idarî olgunlaşmayı, hanedan içi mücadeleleri ve imparatorluğun parçalanma dinamiklerini siyasi kurumlar, ordu ve diplomasi üzerinden kaynak temelli biçimde çözümlemektir. Ders, Nizamiye medreseleri, vezirlik kurumu, Farsça edebiyat ve saray kültürü, mimari ve süsleme sanatı ile Sünnî-tasavvufî çevrelerin etkileşimini merkeze alarak siyasi iktidarın kültürel meşruiyet üretme biçimlerini ve Türk-İran sentezinin oluşumunu ele alır. Böylece öğrenciler, Büyük Selçuklu siyasi düzeninin kültürel üretimle nasıl iç içe geçtiğini, Anadolu ve İslam coğrafyasındaki uzun vadeli etkilerini eleştirel tarih yöntemiyle değerlendirme yetkinliği kazanır.
Ders İçeriği
Ders, Selçuklu ailesinin Oğuzların Kınık boyundan çıkışını ve Cend çevresindeki erken yerleşimini kaynaklara dayalı biçimde ele alır. Selçuk Bey’in İslam’ı kabulü ile ailenin siyasi yönelimindeki dönüşüm incelenir. Tuğrul ve Çağrı Beylerin Horasan’a ilerleyişi Gazinevîlerle rekabet bağlamında anlatılır. 1040 Dandanakan Savaşı’nın Büyük Selçuklu devletinin kuruluşundaki yeri değerlendirilir. Tuğrul Bey’in 1055’te Bağdat’a girişi Büveyhî hâkimiyetinin sona erişi olarak işlenir. Abbasi halifesi ile sultan arasındaki meşruiyet ilişkisinin siyasi anlamı tartışılır. Alp Arslan’ın doğu ve batı seferleri imparatorluğun genişleme stratejisi içinde incelenir. 1071 Malazgirt Savaşı Anadolu’nun Türkleşmesi sürecinin başlangıcı olarak analiz edilir. Romanos Diogenes’in esir alınıp serbest bırakılması Selçuklu diplomasisinin bir örneği olarak ele alınır. Melikşah dönemi imparatorluğun en geniş sınırlara ve idari olgunluğa ulaştığı evre olarak tanıtılır. Nizâmülmülk’ün vezirliği merkezi yönetimin omurgası olarak incelenir. Siyasetnâme siyasi düşünce ve pratik yönetim ilkeleri açısından okunur. İkta sisteminin ordu finansmanı ve taşra denetimindeki işlevi açıklanır. Nizamiye medreselerinin Sünnî eğitim ve kadro yetiştirme politikasındaki rolü ele alınır. Bağdat, Nişabur, İsfahan ve Merv medreseleri karşılaştırmalı olarak işlenir. Farsçanın resmi yazışma ve edebî üretim dili olarak yükselişi tartışılır. Saray çevresindeki şairler, kâtipler ve tarih yazarları kültürel elit olarak incelenir. Ömer Hayyam’ın rasathane ve takvim çalışmaları bilimsel faaliyetin bir örneği olarak verilir. İsfahan Ulu Camii’nin mimari evrimi siyasi prestij ve kültürel üretimle ilişkilendirilir. Kümbet, türbe ve kervansaray mimarisi imparatorluk coğrafyasındaki yayılımıyla anlatılır. Çini, maden işçiliği, tekstil ve kitap sanatları maddi kültür kapsamında ele alınır. Sünnî-Şii rekabeti ve Fatımî propagandasına karşı alınan tedbirler siyasi-kültürel mücadele olarak incelenir. Hasan Sabbah ve Bâtınî hareketin vezirlik ve saltanat üzerindeki etkisi değerlendirilir. Nizâmülmülk’ün 1092’de öldürülmesi bir dönüm noktası olarak işlenir. Melikşah’ın ölümünden sonra çıkan hanedan içi taht kavgaları parçalanma sürecinin başlangıcı olarak anlatılır. Berkyaruk, Muhammed Tapar ve Sencer dönemleri iktidar paylaşımı ve bölgesel hâkimiyet açısından karşılaştırılır. Sencer’in Horasan’daki uzun saltanatı imparatorluğun doğu kanadının sürekliliğini gösterir. 1141 Katvan Savaşı Kara Hıtay yenilgisinin stratejik sonuçlarıyla incelenir. Oğuz isyanı ve Sencer’in esir düşmesi merkezi otoritenin çöküşüne işaret eder. Atabeglik kurumunun doğuşu yerel hanedanlaşmanın habercisi olarak ele alınır. Irak, Kirman ve Suriye Selçuklu kolları ayrı siyasi birimler halinde tanıtılır. Anadolu’ya Türkmen göçünün demografik, askerî ve iskân sonuçları tartışılır. Bizans, Gürcüler ve Haçlılarla ilişkiler savaş, antlaşma ve sınır diplomasisi bağlamında işlenir. Abbasi halifeliği ile yaşanan işbirliği ve gerilim dönemleri analiz edilir. Şehirleşme, çarşılar, vakıflar ve ticaret yolları ekonomik-kültürel altyapı olarak incelenir. Hankahlar, zaviyeler ve tasavvuf çevrelerinin toplumsal etkisi ele alınır. Terken Hatun örneği üzerinden hanedan kadınlarının siyasi alandaki rolü değerlendirilir. Gulam birlikleri, Türkmen süvarileri ve yardımcı kuvvetler ordu teşkilatının unsurları olarak açıklanır. Berid, yol ağı ve menzil sistemi idari kontrol araçları olarak görülür. Hutbe, sikke ve unvan kullanımı siyasi semboller olarak okunur. İbnü’l-Esîr, Râvendî, Bündârî, Siyasetnâme ve vakfiyeler temel kaynak grubu olarak tanıtılır. Modern Selçuklu tarihçiliğinin kaynak, dönemleme ve kavram sorunları tartışılır. Türk-İran sentezi hem idari pratik hem kültürel üretim düzleminde sorgulanır. İmparatorluğun İslam dünyasında Sünnîliğin güçlenmesine katkısı değerlendirilir. Anadolu Selçukluları ile Büyük Selçuklu arasındaki kurumsal süreklilik ve kopuş incelenir. Harizmşahlar ve diğer halef devletlere aktarılan idari ve kültürel miras ele alınır. Moğol öncesi dönemde Orta Asya, İran ve Anadolu arasındaki bağlantı kurulur. Ders harita, şecere, kronoloji ve unvan listeleriyle desteklenir. Öğrenciler birincil metinlerden kısa pasajlar okuyarak kaynak eleştirisi yapar. Seminerlerde bir sultan, vezir, medrese veya yapı üzerine kısa sunumlar gerçekleştirilir. Dönem sonunda siyasi düzen ile kültürel üretimin nasıl iç içe geçtiğinin yazılı sentezi beklenir.