TARİH - YL

XI–XV. Yüzyıllarda İslam Dünyası dersi, öğrencilere Orta Çağ boyunca İslam medeniyetinin geçirdiği siyasal, toplumsal, kültürel ve entelektüel dönüşümleri bütüncül ve analitik bir bakış açısıyla kavratmayı amaçlamaktadır. Ders, bu uzun zaman dilimini yalnızca ardışık siyasal olaylar çerçevesinde ele almak yerine, bilimsel üretim, düşünce sistemleri, kurumlar, toplumsal yapı ve dinler arası etkileşimler üzerinden değerlendirmeyi hedefler. Bu doğrultuda öğrencilerin, Orta Çağ İslam dünyasını hem kendi iç dinamikleri hem de Doğu ve Batı dünyalarıyla kurduğu ilişkiler bağlamında anlamaları amaçlanmaktadır. Dersin temel hedeflerinden biri, Abbâsîler’in siyasal gücünün zayıflamasıyla birlikte İslam dünyasında ortaya çıkan yeni güç merkezlerini ve bu merkezlerin oluşturduğu çok katmanlı siyasal yapıyı analiz etmektir. Büyük Selçuklular, Anadolu Selçukluları, Eyyûbîler ve Memlükler gibi devletlerin yükselişi; iktidar, meşruiyet, askerî yapı ve idari organizasyon bağlamında ele alınarak İslam dünyasında süreklilik ve dönüşüm ilişkileri ortaya konacaktır. Bu süreçte Moğol istilaları, Haçlı Seferleri ve Akdeniz dünyasıyla kurulan temasların İslam toplumları üzerindeki etkileri de değerlendirilir. Ders aynı zamanda XI–XV. yüzyıllar arasında İslam dünyasında bilimsel ve felsefî düşüncenin ulaştığı yüksek düzeyi merkeze alır. Tıp, eczacılık, kimya, zooloji, astronomi ve felsefe alanlarında üretilen eserlerin yalnızca içerikleri değil, bu bilginin hangi kurumlar aracılığıyla üretildiği ve aktarıldığı da ele alınacaktır. Öğrencilerin, İslam bilim geleneğini modern bilimle ilişkilendirerek süreklilik ve kopuş noktalarını ayırt edebilmeleri amaçlanmaktadır. Bu dersin bir diğer amacı, öğrencilerin birincil kaynaklarla (ilmî eserler, tabakat kitapları, seyahatnameler, coğrafya ve tarih metinleri) çalışma becerilerini geliştirmektir. Kaynakların tarihsel bağlam içinde eleştirel biçimde okunması, karşılaştırılması ve yorumlanması teşvik edilir. Böylece öğrenciler, Orta Çağ İslam dünyasına dair akademik araştırma yapabilecek teorik ve metodolojik altyapıyı kazanırlar. Ders, yüksek lisans düzeyinde bilimsel yazım, sunum ve araştırma etiği konularında da öğrencilerin yetkinliklerini artırmayı hedefler.

XI–XV. Yüzyıllarda İslam Dünyası dersi, Orta Çağ İslam medeniyetinin siyasal, bilimsel ve kültürel gelişimini disiplinler arası bir yaklaşımla ele almaktadır. Ders, Abbâsî sonrası dönemde İslam dünyasında ortaya çıkan yeni siyasal yapıların analiziyle başlar. Selçuklular, Eyyûbîler ve Memlükler dönemlerinde devlet teşkilatı, askerî sistemler, iktidar ve meşruiyet anlayışları incelenir. Moğol istilalarının ve Haçlı Seferleri’nin İslam coğrafyası üzerindeki etkileri, siyasal ve toplumsal sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir. Dersin önemli bir bölümünü bilim ve düşünce tarihi oluşturmaktadır. Tıp alanında İbn Sînâ’nın el-Kânûn fi’t-Tıbb adlı eseri, er-Râzî’nin klinik gözleme ve farmakolojiye dayalı çalışmaları ayrıntılı biçimde ele alınır. Kimya ve eczacılığın gelişimi, deneysel yöntemler ve maddelerin sınıflandırılması üzerinden incelenir. Zooloji ve doğa bilimlerinde Câhiz’in hayvanat çalışmaları ve biyolojik gözlemleri, Orta Çağ İslam düşüncesindeki doğa algısını anlamak açısından değerlendirilir. Felsefe ve düşünce tarihinde Fârâbî, İbn Rüşd ve Gazâlî gibi isimlerin eserleri üzerinden akıl–vahiy ilişkisi, mantık, metafizik ve epistemoloji tartışmaları ele alınır. Eğitim kurumları, özellikle medrese sistemi ve Beytü’l-Hikme geleneği, bilginin kurumsallaşması bağlamında incelenir. Tabakat kitapları aracılığıyla âlimlerin, hekimlerin ve filozofların sosyal konumları ve entelektüel ağları analiz edilir. Ders ayrıca Orta Çağ İslam dünyasının coğrafî ve kültürel çeşitliliğini seyahatnameler ve coğrafya eserleri üzerinden ele alır. İbn Havkal, el-İdrîsî, Makdisî, İbn Battûta ve Marco Polo’nun gözlemleri, İslam dünyasının farklı bölgeleri arasındaki etkileşimi ve küresel bağlantıları ortaya koymak amacıyla değerlendirilir. Dersin son bölümünde, bu dönemde üretilen bilimsel mirasın Avrupa’da nasıl aktarıldığı ve yeniden yorumlandığı; İslam medeniyetinin Batı Rönesansı üzerindeki etkileri ve modern bilimle ilişkisi tartışılarak ders tamamlanır.