TARİH

Bu ders, tarih lisans programında üçüncü yılına gelmiş ve temel kronolojik tarih eğitimini tamamlamış öğrencileri, "tarihsel bilginin nasıl üretildiği" sorusuyla tanıştırmayı amaçlamaktadır. Öğrencilerin, geçmişin basit bir dökümünden ziyade, tarihçinin metodolojik tercihleri ve kullandığı kavramsal araçlar doğrultusunda inşa edilen bir bilimsel pratik olduğunu kavramaları hedeflenir. Ders, 19. yüzyıldaki devlet ve belge merkezli pozitivist tarihçilikten (Ranke) başlayarak; olayların yerini yapılara bıraktığı Annales Okulu'na, kitleleri ve sınıfları fail olarak sahneye çıkaran Marksist ekolü ile sosyal tarih anlayışına ve nihayetinde kolonyal hegemonya ile maduniyet (subaltern) kavramlarını tartışan post-kolonyal eleştiriye uzanan entelektüel bir harita sunar.

Tarih Felsefesi dersi, tarihin spekülatif felsefeden ve edebiyattan koparak bağımsız, nesnel ve profesyonel bir akademik disiplin olarak kurumsallaşma süreciyle başlar. Bu bağlamda, 19. yüzyıl tarihçiliğinin kurucu figürü Leopold von Ranke ve onun metodolojik devrimi merkeze alınır. Ranke’nin "geçmişte aslında ne olduğu" (wie es eigentlich gewesen) düsturu, tarihçinin geçmişi yargılamak veya geleceğe ders vermek yerine, sadece olanı biteni filolojik ve eleştirel bir yöntemle ortaya koyması gerektiği fikrini temellendirir. Bu bölümde, Ranke'nin kaynak eleştirisi (Quellenkritik) yöntemi, modern üniversitelerdeki tarih seminerlerinin doğuşu ve belge fetişizmi tartışılır. Hakikatin yalnızca resmi devlet arşivlerinde, diplomatik yazışmalarda ve "Büyük Adamlar"ın (krallar, generaller, elçiler) kararlarında arandığı bu "olay merkezli" (histoire événementielle) yaklaşımın, toplumun geri kalanını nasıl dışarıda bıraktığı eleştirel bir süzgeçten geçirilir. Dersin ilerleyen aşamasında, bu elitist, olay-temelli ve salt diplomatik/siyasi tarihçiliğe karşı 20. yüzyıldaki en büyük epistemolojik isyan olan Annales Okulu incelenir. 1929 yılında Marc Bloch ve Lucien Febvre tarafından başlatılan bu devrimin, tarihçinin çalışma alanını siyasetin dar koridorlarından çıkarıp sosyoloji, coğrafya, antropoloji ve ekonomi ile nasıl entegre ettiği (disiplinlerarasılık) detaylandırılır. Annales modülünde, "olay"ın yerini "yapı"ya bırakması tartışılırken, Fernand Braudel'in tarihsel zamanı katmanlara ayırdığı modeli üzerinde durulur. İnsan ömrüyle sınırlı ve anlık siyasi/diplomatik gelişmeleri kapsayan "olaysal zaman"ın ötesine geçilerek; coğrafyanın, iklimin ve demografinin belirlediği "uzun süre" (longue durée) kavramının tarihsel analize nasıl dahil edildiği incelenir. Ayrıca bu bölümde, belge tanımının nasıl genişletildiği; tarihçinin artık sadece diplomatik antlaşma metinlerine değil, vergi kayıtlarına, kilise defterlerine, haritalara, aletlere ve zihniyetleri (mentalité) yansıtan kültürel formlara da birer tarihi vesika olarak yaklaşmaya başlaması ele alınır. Dersin ikinci yarısında odak, devletten ve coğrafi yapılardan toplumsal eylemliliğe kayar. Klasik Marksist altyapı-üstyapı kuramlarının tarih yazımındaki yeri özetlendikten sonra, bilhassa E.P. Thompson ve Eric Hobsbawm gibi isimlerin öncülük ettiği İngiliz Marksist tarih ekolü derinlemesine incelenir. "Aşağıdan tarih" (history from below) yaklaşımıyla işçi sınıfının, köylülerin ve sıradan insanların kendi tarihlerinin aktif özneleri olarak nasıl ele alındığı analiz edilir. Bu sosyal tarih vurgusu, toplumsal hafıza ve kolektif bellek kavramlarıyla genişletilerek kentsel mekanların ve geçmişin nasıl hatırlandığı sorunsalına bağlanır. Son haftalarda ise sömürgecilik ve post-kolonyalizm temaları merkeze alınır. Batı-merkezci tarih anlatısının eleştirisi, imparatorlukların çevrelerinde gelişen direniş hareketleri (örneğin 19. yüzyıl sonu Afrika'sındaki anti-kolonyal hareketler) ve yerel aktörlerin tarihsel eylemliliği üzerinden tartışılır. Diplomasinin ve sömürgeciliğin sadece merkezlerde değil, kent hafızasında ve anıtlarında yarattığı beklenmedik mekansal sonuçlar, "çok yönlü hafıza" (multidirectional memory) kuramları ışığında analiz edilerek ders tamamlanır. Öğrenciler bu sürecin sonunda, tarih yazımının statik bir gerçeklik aktarımı değil, sürekli gelişen ve yöntemsel olarak zenginleşen analitik bir pratik olduğunu kavramış olurlar.