| Ders Adı | Kodu | Yarıyıl | T+U Saat | AKTS | |
| Arşiv Vesikaları II | TAR414 | 8 | 3 + 0 | 5,0 |
| Birim Bölüm | TARİH |
| Ön Koşul Dersler | |
| Derece Seviye | Lisans - Seçmeli - Türkçe |
| Dersin Verilişi | Yüz yüze. |
| EBS Koordinatörü | Prof. Dr. İlhami YURDAKUL (Yıl: 2025 - 2026) |
| Ders Veren | Prof. Dr. İlhami YURDAKUL |
| Amaç |
Arşiv Vesikaları II dersinin amacı, öğrencinin Arşiv Vesikaları I dersinde kazandığı temel paleografya bilgilerini ileri seviyeye taşıyarak daha karmaşık ve ağdalı belge türlerini uzmanlık düzeyinde çözümlemesini sağlamaktır. Ders kapsamında, özellikle Divani ve Siyakat gibi zorlu yazı türleriyle kaleme alınmış mali, diplomatik ve hukuki metinlerin transkripsiyonu ve derinlemesine içerik analizi üzerine yoğunlaşılır. Bu süreçte öğrencinin, Osmanlı bürokrasisinin olgunluk ve değişim dönemlerine ait özgün belgeleri bilimsel bir metotla yorumlayarak bağımsız araştırma yapabilme kapasitesini en üst seviyeye çıkarması hedeflenir. |
| Ders İçeriği |
Arşiv Vesikaları II dersi, öğrencilerin paleografik becerilerini ileri seviyeye taşıyarak Osmanlı bürokrasi tarihinin en karmaşık ve uzmanlık gerektiren belge gruplarını kapsamlı bir şekilde incelemeyi hedefler. Dersin odağında, özellikle Maliye ve Defterdarlık kayıtlarında kullanılan ve okunması oldukça güç olan Siyakat yazısının temel prensipleri, rakam sistemleri ve kısaltmaları yer alır. Öğrenciler, Divan-ı Hümayun’un en prestijli yazısı olan Divani ve Celî Divani türlerini, bu yazıların kullanıldığı ferman, berat ve ahidnâme-i hümayunlar üzerinden detaylıca analiz ederler. 18. ve 19. yüzyıl Osmanlı diplomasisinin geçirdiği evrim, yabancı devletlerle yapılan yazışmalar ve elçilik raporları gibi uluslararası nitelikteki belgelerin tahliliyle ele alınır. Şer’iyye sicillerinin karmaşık yapısı, hüccetler, ilamlar ve vakıf kayıtlarının hukuk dili ile toplumsal yansımaları üzerine derinlemesine okuma pratikleri gerçekleştirilir. Osmanlı mali sisteminin kalbi sayılan İrad-ı Cedid, Mansure Hazinesi ve Hazine-i Hassa gibi farklı fonlara ait muhasebe kayıtlarının teknik analizi yapılır. Tanzimat dönemiyle birlikte değişen bürokratik dilde ortaya çıkan yeni kavramlar, ıstılahlar ve diplomatik kuralların modernleşme süreciyle olan bağı sorgulanır. Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye ve Şura-yı Devlet gibi yüksek yargı organlarının tutanakları ile mazbata türü belgelerin idari işleyişteki yeri incelenir. Tapu tahrir defterlerinden temettuât ve nüfus defterlerine kadar uzanan geniş bir yelpazede, istatistiksel veri içeren belgelerin tarihsel demografi ve ekonomi çalışmalarında nasıl kullanılacağı öğretilir. Belgelerin fiziksel özelliklerinden yola çıkarak kağıt filigranları, mühür çeşitleri ve tuğra formlarındaki estetik değişimlerin kronolojik tespiti üzerine ileri düzey bilgiler sunulur. Birinci el kaynakların tenkidinde "iç ve dış tenkit" metotları en üst düzeyde uygulanarak, belgelerin ideolojik arka planı ve gerçekliği tartışmaya açılır. Eyaletlerden merkeze gönderilen tahriratlar ve mahalli idarelerin yazışma usulleri üzerinden taşra teşkilatının hiyerarşik yapısı çözümlenir. Askeri tarih araştırmaları için hayati öneme sahip olan yoklama defterleri, ruznamçeler ve sefer kayıtlarının terminolojisi üzerine uzmanlaşma sağlanır. Paleografik zorlukların aşılması için Osmanlı Türkçesi sözlükleri, lügatler ve onomastik (özel isim) çalışmalarının arşiv araştırmalarındaki yardımcı rolü vurgulanır. Dijital arşivcilikte gelişmiş arama teknikleri, mikrofilm kullanımı ve dijital restorasyon süreçlerinin tarih araştırmalarına katkısı güncel örneklerle anlatılır. Öğrencilere, karşılaştıkları anonim veya eksik belgelerin türünü ve dönemini, diplomatik ipuçlarını kullanarak teşhis etme yetisi kazandırılır. Osmanlı Devleti’nin son dönemindeki çok dilli yazışmalar ve azınlıklarla ilgili belgelerin tasnifi üzerine farkındalık oluşturulur. Bilimsel bir yayının mutfağı sayılan arşiv çalışmasında, bir belgenin transkripsiyonundan notlandırılmasına ve akademik yoruma dönüştürülmesine kadar tüm aşamalar bireysel projelerle deneyimlenir. Ders sonunda her öğrenci, Osmanlı arşivinin en zorlu fonlarından birinde bağımsız araştırma yapabilecek metodolojik disipline ve teknik donanıma sahip olur. Bu süreçte arşiv vesikalarının sadece idari kayıtlar değil, aynı zamanda diplomatik bir sanat eseri ve kültürel bir miras olduğu bilinci pekiştirilir. Nihayetinde bu ders, lisans öğrencilerini akademik kariyerlerinde birer arşiv uzmanı ve yetkin tarihçi olma yolunda en zorlu sınavlara hazırlamayı gaye edinir. |
| Ders Kaynakları |
KAYNAKLAR
Ahmed Cevdet Paşa – Lügat-i Cevdet Ahteri Mustafa Efendi – Ahterî-i Kebîr Ahteri Mustafa Efendi – Ahterî-i Sagīr Es’ad Efendi – Lugat-ı Es‘ad Efendi Hacı Paşa – Lugat-ı Hacı Paşa Hâfız Mehmed – Tuhfe-i Şâhidî Hâlet Efendi – Lugat-ı Hâlet Hayrullah Efendi – Lugat-ı Hayrullah Efendi Hoca Neş’et – Lügat-ı Neş’et Hoca Sâdık – Lugat-ı Sâdık İbn Kemal – Risale fî Kelimât İbnü’l-Mustafâ – Cevâhirü’l-Lügât Kâmil Paşa – Kâmil Paşa Lügati Lâtif Efendi – Lugat-ı Lâtif Mehmed Cemaleddin – Lügat-ı Cemaleddin Mehmed Efendi – Lugat-ı Tercüme-i Burhân Mehmed Emin Efendi – Lügat-ı Şu‘ûrî Mehmed Fevzi – Lugat-ı Fevzi Mehmed Reşid – Lügat-ı Reşid Mehmed Rifat – Lügat-ı Rifat Mehmed Sâdık – Lügat-ı Sâdık Mehmed Said – Tuhfe-i Vankulu Mehmed Şükrü – Lügat-ı Şükrü Mehmed Tâhir – Lügat-ı Osmaniye Mehmed Tahir Efendi – Nuhbetü’l-Lehce fî Lügati’l-Osmaniye Mustafa Celâleddin Paşa – Lugat-ı Celâl Mustafa Nûri Paşa – Lugat-ı Mustafa Nûri Müstakimzade Süleyman – Târîhçe-i Lugat Mütercim Âsım – Lugat-ı Âsım Reşid Efendi – Lügat-ı Reşid Efendi Sâmî Efendi – Lügat-ı Sâmî Seyyid Mehmed – Târîh-i Lügat Sirâceddin Ali Han – Sıhâhü’l-Cevherî Süleyman Paşa – Lugat-ı Süleyman Paşa Şâhidî İbrahim Dede – Tuhfe-i Şâhidî Şemseddin Sami – Kâmûs-ı Türkî Şeyhülislâm Mehmed Esad Efendi – Lehçe-i Osmani Vankulu Mehmed Efendi – Vankulu Lügati Vehbî Efendi – Nuhbetü’t-Tullâb Yusuf Ağa – Envârü’l-Mu‘ciz Zemahşerî – Muḳaddimetü’l-Edeb Zeynelabidin Efendi – Tuhfe-i Vehbî . ÇALIŞMA ESERLER . Abdullah Uçman – Osmanlı Türkçesi Öğretimi Ahmet Ağırakça – Osmanlı Türkçesi Yazı Rehberi Ahmet Ak – Arap Harfli Türkçe Metinlerde Dil Bilgisi Ahmet Cevat Eren – Osmanlıca Grameri Ahmet Nezih Galitekin – Osmanlı Türkçesi Yazı ve Dilbilgisi Ahmet Topaloğlu – Osmanlı Türkçesinde Gramer Yapıları Ali Fuat Başgil – Osmanlıca Dilbilgisi Notları Baki Asiltürk – Osmanlı Türkçesi Uygulamalı Dilbilgisi Cem Dilçin – Türkçe ve Osmanlıca Üzerine Doğan Aksan – Eski Türkçeden Osmanlı Türkçesine Enver Gökçe – Osmanlı Türkçesi Alıştırma Kitabı Erhan Aydın – Osmanlı Türkçesi Okuma ve Yazma Kılavuzu Faruk Kadri Timurtaş – Osmanlı Türkçesi Dersleri Faruk Kadri Timurtaş – Osmanlı Türkçesi Grameri Ferit Devellioğlu - Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat Tuncer Gülensoy – Osmanlı Türkçesi Yapı Bilgisi Halil Demir – Osmanlı Türkçesi El Kitabı Hasan Akay – Osmanlı Türkçesinde Fiiller Hasan Eren – Türk Dilinde Yapı Bilgisi ve Osmanlıca Hayati Develi – Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1-2-3 Hayrullah Örs – Klasik Osmanlı Türkçesi Dersleri Hicabi Kırlangıç – Osmanlı Türkçesinde Zamanlar Hüseyin Vassaf – Sarf-ı Osmanî İsmail Gaspıralı – Tercüme ile Dil Öğretimi Üzerine Yazılar İsmail Hakkı Uzunçarşılı – Osmanlıca Ders Notları İsmail Parlatır – Osmanlı Türkçesine Giriş M. Nihat Özön – Dilbilgisi Açısından Osmanlıca Mehmed Esad – Kavaid-i Osmaniyye Mehmet Kanar – Osmanlıca Dersleri Muharrem Ergin – Osmanlı Türkçesi Dersleri Mustafa İsen – Osmanlı Türkçesi Öğretim Rehberi Mustafa Koca – Metinlerle Osmanlı Türkçesi Mustafa Özkan – Osmanlı Türkçesi Necat Birinci – Osmanlıca Gramer Çalışmaları Nihad Sami Banarlı – Türkçenin Grameri ve Osmanlıca İlişkisi Niyazi Berkes – Osmanlıca Dersleri Nurettin Demir – Eski Türkçe ve Osmanlıca Orhan F. Köprülü – Osmanlı Türkçesi Morfolojisi Recep Demir – Osmanlıca Sarf ve Nahiv Usûlü Reşat Kaynar – Osmanlıca Yazım ve Gramer Rehberi Sadık Kemal Tural – Osmanlı Türkçesi ve İmlası Selahattin Batu – Arapça ve Osmanlıca Dilbilgisi Süleyman Sırrı – Kavaid-i Türkiyye Süleyman Şükrü – Sarf-ı Türkî Şemseddin Sami – Kavaid-i Osmaniye Şerafettin Turan – Türk Dilinin Tarihi Gelişimi Yusuf Gedikli – Eski Türkçeden Osmanlıcaya Yusuf Gedikli – Osmanlı Türkçesi Dersleri Zeynep Korkmaz – Osmanlı Türkçesinin Grameri |
| Açıldığı Öğretim Yılı | 2018 - 2019 2019 - 2020 2025 - 2026 |
| Yarıyıl İçi Çalışmalar | Katkı Yüzdesi (%) |
| Ara Sınav 1 | 30 |
| Ödev 1 | 20 |
| Toplam | 50 |
| Yarıyıl Sonu Çalışmalar | Katkı Yüzdesi (%) |
| Final | %50 |
| Toplam | %50 |
| Yarıyıl İçinin Başarıya Oranı | %50 |
| Yarıyıl Sonu Çalışmalar | %50 |
| Toplam | %100 |
| Kategori | Ders İlişki Yüzdeleri (%) |
|
Aktarılabilir Beceri Dersleri
|
50
|
|
Beşeri, İletişim ve Yönetim Becerileri Dersleri
|
0
|
|
Destek Dersleri
|
0
|
|
Ek Dersler
|
0
|
|
Kategori
|
0
|
|
Mesleki Seçmeli Dersler
|
0
|
|
Temel Meslek Dersleri
|
0
|
|
Uygulama Dersleri
|
0
|
|
Uzmanlık / Alan Dersleri
|
50
|
|
Yetkinlik Tamamlayıcı Ders
|
0
|
| Ders İş Yükü | Öğretim Metotlar / Öğretim Metodu | Süresi (Saat) | Sayısı | Toplam İş Yükü (Saat) |
| Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme | Gösterim | 1 | 12 | 12 |
| Dinleme ve anlamlandırma | Ders | 3 | 14 | 42 |
| Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme | Tartışmalı Ders | 3 | 14 | 42 |
| Dinleme ve anlamlandırma, gözlem/durumları işleme, eleştirel düşünme, soru geliştirme, takım çalışması | Beyin Fırtınası | 2 | 14 | 28 |
| Ödev 1 | Ödev 1 | 1 | 1 | 1 |
| Ara Sınav 1 | Ara Sınav 1 | 1 | 1 | 1 |
| Final | Final | 1 | 1 | 1 |
| Toplam İş Yükü (Saat) | 127 | |||
| AKTS = Toplam İş Yükü (Saat) / 25.5 (s) | 4,98 | |||
| AKTS | 5,0 | |||
| Hafta | Konu | Öğretim Metodu |
|---|---|---|
| 1 | Arşiv Vesikalarına Giriş | Ders |
| 2 | Arşiv Terminolojisi | Ders |
| 3 | Rika Yazısı | Ders |
| 4 | Harf Birleşimleri | Ders |
| 5 | Kelime Egzersizleri | Ders |
| 6 | Basit Metinler | Ders |
| 7 | Belge Formülleri | Ders |
| 8 | Ara Sınav | Ders |
| 9 | Diplomatik Bilimi | Ders |
| 10 | Tuğra Analizi | Ders |
| 11 | Tarihleme Sistemleri | Ders |
| 12 | Ferman Okumaları | Ders |
| 13 | Berat İncelemeleri | Ders |
| 14 | Arzuhal Çözümlemeleri | Ders |
| 15 | Genel Tekrar | Ders |
| 16 | Yarıyıl Sonu Sınavı | Ders |
| Ders Öğrenme Çıktısı | Ölçme Değerlendirme | Öğretim Metodu | Öğrenme Faaliyeti |
| Metinleri günümüz harflerine aktarır. | Ders | Dinleme ve anlamlandırma | |
| Tarihi belgeleri bilimselce yorumlar. | Ders | Dinleme ve anlamlandırma | |
| Osmanlı arşiv belgelerini doğru okur. | Ders | Dinleme ve anlamlandırma | |
| Farklı yazı türlerini analiz eder. | Ders | Dinleme ve anlamlandırma | |
| Belge türlerini yapısalca ayırt eder. | Ders | Dinleme ve anlamlandırma |
DERS ÖĞRENME ÇIKTISI |
PÇ | PÇ | PÇ | PÇ | PÇ | PÇ | PÇ | PÇ | PÇ | PÇ | PÇ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Metinleri günümüz harflerine aktarır. | 3 | 3 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 3 | ;
| Tarihi belgeleri bilimselce yorumlar. | 3 | 3 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 3 | ;
| Osmanlı arşiv belgelerini doğru okur. | 3 | 3 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 3 | ;
| Farklı yazı türlerini analiz eder. | 3 | 3 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 3 | ;
| Belge türlerini yapısalca ayırt eder. | 3 | 3 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 3 | ;
| Ortalama Değer | 3 | 3 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 3 |
