TARİH

Bu dersin temel amacı, Türk edebiyatının başlangıcından İslamiyet etkisindeki dönemin sonuna kadar olan tarihsel sürecini, temel metinler ve edebi akımlar üzerinden kronolojik bir bütünlükle incelemektir. Öğrencilerin, Türk dilinin ve edebiyatının geçirdiği yapısal değişimleri siyasi, sosyal ve kültürel bağlamlar içerisinde analiz edebilme yetisini geliştirmesi hedeflenmektedir. Ayrıca, sözlü gelenekten yazılı kültüre geçiş aşamalarını ve klasik Türk edebiyatının estetik temellerini kavrayarak, bu döneme ait eserleri dönemin zihniyetiyle değerlendirme becerisi kazandırılması amaçlanır.

Türk Edebiyatı Tarihi I dersi kapsamında, Türklerin tarih sahnesine çıkışından itibaren gelişen edebi gelenekler, geniş bir tarihsel ve kültürel perspektifle ele alınmaktadır. Dersin başlangıcında, Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasındaki temel ölçütler olan coğrafya, din ve dil değişimleri üzerinde durularak genel bir çerçeve çizilmektedir. İslamiyet öncesi dönemin sözlü ürünleri olan sav, sagu, koşuk ve destanlar, Türk toplumunun mitolojik dünyası ve göçebe yaşam tarzı bağlamında analiz edilmektedir. Türk yazı dilinin ilk abidevi örnekleri olan Orhun Yazıtları, dil özellikleri ve içerdiği siyasi-askeri hitabet sanatı açısından detaylıca incelenmektedir. Uygur dönemi metinleri üzerinden yerleşik hayata geçişin ve Maniheizm ile Budizm gibi dinlerin edebi üretimler üzerindeki etkisi tartışılmaktadır. İslamiyet’in kabulüyle başlayan geçiş dönemi eserleri, yeni inanç sistemi ile eski geleneklerin nasıl sentezlendiğini göstermesi bakımından dersin merkezinde yer almaktadır. Yusuf Has Hacib’in "Kutadgu Bilig" adlı eseri, ideal devlet yönetimi ve birey ahlakı üzerine kurulu alegorik yapısıyla derinlemesine işlenmektedir. Kaşgarlı Mahmud’un "Divanü Lugati’t-Türk" eseri, sadece bir sözlük değil, 11. yüzyıl Türk dünyasının kültürel ansiklopedisi olarak değerlendirilmektedir. Edib Ahmed Yükneki’nin "Atabetü’l-Hakayık"ı ve Ahmed Yesevi’nin "Divan-ı Hikmet"i üzerinden tasavvufi düşüncenin Anadolu ve Orta Asya’daki yayılımı analiz edilmektedir. Dede Korkut Hikayeleri, destandan halk hikayeciliğine geçişin en önemli verimi olarak dil ve kurgu özellikleri bakımından ele alınmaktadır. Halk edebiyatının kökenleri, aşık ve tekke geleneklerinin başlangıç evreleri ile anonim ürünlerin toplumdaki işlevi üzerinde durulmaktadır. Klasik Türk edebiyatının (Divan edebiyatı) oluşum süreci, Arap ve Fars edebiyatlarından alınan nazım şekilleri ve aruz vezninin Türk şiirine uyarlanışı çerçevesinde işlenmektedir. 13. yüzyıldan itibaren Anadolu’da gelişen Türk edebiyatının ilk temsilcileri olan Hoca Dehhani ve Sultan Veled gibi isimlerin eserleri incelenmektedir. Yunus Emre’nin insan sevgisi ve ilahi aşkı merkezine alan şiirleri, Türkçenin bir edebiyat dili olarak sadeleşmesindeki rolüyle vurgulanmaktadır. Selçuklu ve Beylikler dönemindeki edebi faaliyetler, kültürel süreklilik ve yerelleşme eğilimleri açısından değerlendirilmektedir. Mesnevi yazıcılığının gelişimi, aşk hikayeleri ve didaktik eserler üzerinden kronolojik bir sırayla aktarılmaktadır. Gazel ve kaside gibi temel nazım türlerinin estetik kuralları, beyit bütünlüğü ve mazmunlar dünyası örnek metinler üzerinden açıklanmaktadır. Şair tezkirelerinin edebiyat tarihindeki önemi ve biyografik gelenek üzerindeki etkileri tartışılmaktadır. Dönemin siyasi yapısı ile edebi üretim arasındaki ilişki, saray çevresinde gelişen sanat anlayışı üzerinden analiz edilmektedir. Türk edebiyatının Arapça ve Farsça ile girdiği etkileşim sürecinde Türkçenin korunması çabaları ve "Türkî-i Basit" gibi akımlar ders içeriğine dahil edilmektedir. Epik geleneğin İslam sonrası evrimi olarak Battalnameler ve Danişmendnameler gibi halk kahramanlık anlatıları işlenmektedir. Metin şerhi yöntemleri kullanılarak, öğrencilerin eski metinleri anlama ve yorumlama becerilerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Ders boyunca, edebi metinlerin sadece sanatsal birer obje değil, aynı zamanda tarihi birer belge olduğu gerçeği üzerinde durulmaktadır. Coğrafi değişimlerin lehçe farklılıklarına ve edebi üsluplara nasıl yansıdığı karşılaştırmalı örneklerle gösterilmektedir. Klasik dönemin estetik zevki, dönemin mimari ve musiki anlayışıyla paralellikler kurularak somutlaştırılmaktadır. Öğrencilerin edebi terminolojiye hakimiyet kazanması için nazım birimleri, kafiye sistemleri ve edebi sanatlar üzerine uygulamalı çalışmalar yapılmaktadır. Türk edebiyatının evrensel edebiyat içindeki yeri ve özgün nitelikleri, farklı kültürlerle girilen diyaloglar üzerinden sorgulanmaktadır. Dersin son bölümünde, Osmanlı Devleti’nin kuruluşuna kadar olan sürecin edebi bilançosu çıkarılarak bir senteze varılmaktadır. Müfredat, öğrencinin Türk kültür tarihinin köklerini kavramasını ve bugünkü edebiyatın temellerini anlamasını sağlayacak bir perspektifle tamamlanmaktadır. Sonuç olarak bu ders, köklü bir geçmişe sahip olan Türk edebiyatının ilk evrelerini bilimsel ve eleştirel bir süzgeçten geçirerek öğrenciye aktarmayı amaçlamaktadır.